Leontius – Byzantijnse Rijk
Je zou Leontius van Byzantium bijna over het hoofd zien met zo’n kort bewind, maar als je dat deed, zou je een mysterie missen. Wie was deze kort verschijnende driejarige keizer?
We nemen je mee door zijn oorsprong, zijn opkomst, zijn bewind en zijn val. Niemand kan je vertellen wat Leontius op elk moment van zijn reis dacht.
Aan het einde van dit artikel heb je echter zeker je eigen theorie.
Waar kwam Leontius vandaan?
De toekomstige keizer werd geboren in 660 n.Chr. in een gebied dat toen bekend stond als Isaurië. Isaurië was een bergachtig gebied, gelegen in het midden van het hedendaagse Turkije. In die tijd en nog lang daarna had Isaurië een bepaalde reputatie.
Wanneer het Byzantijnse Rijk troepen wilde rekruteren, keek het naar Isaurië. Soldaten, generaals en militaire leiders van allerlei rang kwamen uit deze geduchte provincie.
We kunnen uit zijn snelle opkomst afleiden dat hij met enige connecties begon. Tegen het begin van zijn twintiger jaren kon hij keizer Constantijn IV als vriend beschouwen. Leontius had talent, zijn opkomst was bliksemnel, maar het zou niet mogelijk zijn geweest voor een boerenjongen.
Wat we wel weten is dat hij bij het leger ging, waarschijnlijk bij een van de vroegste gelegenheden. Als hij de zoon was van een adellijk huis, kon hij met een voorsprong bij het leger komen. We kunnen aannemen dat hij een begaafd krijger was. We weten dat hij een getalenteerd strateeg kon zijn vanwege zijn torenhoge opkomst. Hij steeg in een tempo dat connecties in de meeste gevallen niet hadden kunnen kopen.
Leontius kreeg de oproep om Strategos van Anatolië te worden. Hij nam de functie op zich in 685 n.Chr. toen hij amper vijfentwintig jaar oud was. De functie stond gelijk aan een hooggeplaatste generaal en omvatte de verantwoordelijkheid voor een groot gebied. De provincie had een flink deel van de bevolking van het Byzantijnse Rijk. Het beschikte ook over tal van hoogwaardige strategische troeven.
De annalen hebben weinig te zeggen over deze vroege fase van Leontius’ leven. Gelukkig spreken in dit geval de resultaten voor zich.
Wat was het hoogtepunt van Leontius’ carrière?
In 686 n.Chr. liet Constantijn IV de troon over aan zijn zoon Justinianus II. Justinianus leek in sommige opzichten op zijn vader. Hij was ambitieus wat betreft het uitbreiden van het rijk. Hij sloeg een strijdlustige toon aan tegenover zijn buren en was erop gebrand Byzantium in invloed te zien stijgen. Justinianus’ ambities betekenden dat hij volop gebruik had voor een bekwame en ervaren militaire leider als Leontius.
Justinianus wilde zijn kracht testen tegen het Omajjadenkalifaat. Hun bereik strekte zich uit ten zuidoosten van het Byzantijnse Rijk. Het waren geduchte vijanden. Al voordat Constantijn IV regeerde, smeulde er spanning tussen het kalifaat en Byzantium. Een ongemakkelijke waakzaamheid bestond over het Middellandse Zeegebied in dit tijdperk. Toen kwam Leontius. Zijn veldtocht tegen het kalifaat in de beginjaren van Justinianus’ bewind deed hem opvallen.
Leontius behaalde meerdere overwinningen in betwiste Omajjadische gebieden in Armenië en Iberië. Hun onderdanen begonnen schatting te betalen aan de keizer. Paarden, slaven en goud stroomden binnen. Leontius en Justinianus voeren hoog nadat zij de nieuwe kalief hadden gedwongen tot een wapenstilstand.
De voorwaarden van de overeenkomst waren sterk in het voordeel van het Byzantijnse Rijk. Op nog geen dertig jaar had hij zijn stempel op de wereld gedrukt.
Leontius was jong, zegevierend en op het hoogtepunt van zijn militaire carrière. Hij had kalief Abd Al-Malik teruggedreven. Ten goede of ten kwade wakkerde dit succes Justinianus’ appetijt voor militaire overwinningen aan.
Leontius behield zijn positie de volgende jaren. Ondertussen zette Justinianus II zijn territoriale uitbreiding voort op de Balkan. Het is onwaarschijnlijk dat Leontius direct betrokken was bij deze campagnes. Het was slechts een kwestie van tijd voordat ze zijn zorg werden en zijn carrière in woelig water terechtkwam.
Wat verzuurde het partnerschap tussen Justinianus II en Leontius?
Justinianus’ Balkanavonturen hadden hem met ongeveer 30.000 Balkanmannen in zijn bewaring achtergelaten. Hij wilde hen in zijn voordeel gebruiken. Hij rekruteerde hen in zijn legers en marcheerde hen naar het zuiden. Daar werden zij Leontius’ probleem.
Justinianus II dacht misschien dat deze 30.000 mannen een echt bezit zouden zijn. Hun oude factieloyaliteiten konden niet meer functioneren. Justinianus had er niet op gerekend dat ver van huis zijn de Slavische troepen niet loyaal zou maken. Hij had het mis.
De keizer beval Leontius om de Slavische hulptroepen mee te nemen naar Cilicië. Hij had instructies om door te dringen in Arabisch gebied. Justinianus schond het verdrag dat zijn vader met het Omajjadenkalifaat had gesloten. Hij schond het op een enorme schaal.
Leontius vertrouwde zijn hulptroepen wellicht, of niet. Als hij het oneens was met de keizer, was hij verstandig genoeg om dit niet in het openbaar te doen. Als generaal van het Oosterse Thema moest Leontius het beste maken van de situatie.
Toen de soldaten van beide zijden de strijd hadden aangebonden, namen de zaken een onverwachte wending. Leontius zag zijn troepen wegsmelten. De divisies Slavische hulptroepen die er tegen hun wil waren, liepen over. Sommige historici suggereren dat zij mogelijk waren omgekocht om van kant te wisselen.
De strijd keerde zich tegen Leontius en de Byzantijnse soldaten. Het verlies eiste zijn tol op Justinianus’ trots. Het grondgebied van het rijk was verkleind.
Toen het nieuws Justinianus bereikte, lijkt het erop dat hij Leontius de schuld gaf. We kunnen dit afleiden uit zijn reactie. Leontius uitte geen klachten. Dat betekent niet noodzakelijkerwijs dat hij er geen had. Ontevreden dienstplichtigen zijn niet hetzelfde als gewone soldaten. Leontius kan het verschil niet zijn ontgaan.
Leontius zou meer dan genoeg tijd hebben gehad om na te denken over waar de strijd was misgegaan. Justinianus II zette hem bijna drie jaar gevangen. Tijdens zijn opsluiting in een klooster had hij de kans om na te denken over Justinianus’ tekortkomingen.
Veel bronnen suggereren dat hij in deze periode begon met het plannen van de omverwerping van Justinianus. De monniken zouden zelfs met hem hebben samengezworen.
Hoe werd Leontius keizer?
Leontius was een groot generaal. Het beste bewijs hiervan is dat Justinianus II hem uit gevangenschap liet. In 695 n.Chr. vreesde de keizer Carthago te verliezen. Hij wilde de stad vurig. Hij wilde haar genoeg om Leontius, een man die hij verdacht en wrok tegenover koesterde, uit de gevangenis te laten. De enige goede reden hiervoor was dat hij vertrouwde op zijn expertise.
Het was een berekend risico om Leontius vrij te laten. Justinianus rekende verkeerd. Het duurde niet lang voordat de nieuwe Strategos van Hellas een opstand aanstootte.
Het vrijlaten van Leontius was niet de eerste fout die Justinianus II had gemaakt. Hij had delen van de adel van zich vervreemd. Zij verafschuwden zijn regelgeving inzake hun aankoop van land van boeren. Hij was echter ook niet populair onder de boeren. Zijn belastingregime werd breed afgekeurd.
Leontius toonde bekwaamheid en sluwheid in zijn poging om keizer te worden. Hij nam contact op met en verenigde Justinianus’ tegenstanders. Onder hen waren de Patriarch van Constantinopel en verschillende invloedrijke aristocraten.
De generaal leidde een strijdmacht naar Constantinopel. Hij greep Justinianus II en liet hem naar het Hippodroom in het centrum van de stad brengen. Hij liet de keizer verminken door zijn neus open te snijden.
Dit klinkt wreed en ongebruikelijk voor ons, maar het was genadig. Verminkte mensen mochten geen keizer zijn. Justinianus ongeschikt maken voor het keizerschap was een manier om zijn leven te sparen. Hij verbande Justinianus naar de Krim en de generaal werd keizer.
Wat gebeurde er nadat Leontius de troon had?
We weten dat hij veel minder agressief was tegenover zijn buren dan Justinianus II. Het is mogelijk dat hij vond dat Justinianus’ uitgaven buitensporig waren geweest. Dit kan hem hebben gemotiveerd om de troepen thuis te houden. Hij was tijdens zijn bewind populair in eigen land. Er waren geen vroege tekenen dat hij op grote interne oppositie zou zijn gestuit.
Justinianus’ confronterende stijl had impact gehad op het Omajjadenkalifaat. Leontius maakte een fout door de ambitie van het kalifaat te onderschatten. Zijn gebrek aan reactie op hun invallen werd als zwakte geïnterpreteerd.
De troepen van het kalifaat trokken door het Exarchaat van Afrika. Zij bereikten Carthago in 697. Leontius stuurde een strijdmacht om Carthago te heroveren. Aan het hoofd van de strijdmacht stond een groep officieren, onder wie een commandant genaamd Apsimar.
Het echte mysterie van Leontius is waarom een generaal die zo bekwaam was geweest plotseling passief werd. Als een van de machtigste mannen ter wereld had hij de mogelijkheid om veranderingen door te drukken. Zijn drie jaar in functie waren vredig en kalm, maar hij was niet in staat een effectief buitenlands beleid te voeren. De geschiedenis heeft geen goed antwoord op waar Leontius’ vaardigheid bleef. Noch de geïnspireerde tacticus die de troon had gegrepen toen Leontius eenmaal keizer werd.
Carthago ging verloren. De vlootexpeditie mislukte en de officieren die deze leidden begonnen straf te vrezen. Zij spanden samen om muiterij te plegen en Apsimar als alternatieve keizer te benoemen. Een die Leontius zou vervangen.
Zowel thuis als in het buitenland trof Leontius een ramp. Carthago was definitief verloren en tegelijkertijd legde de builenpest Constantinopel lam. Apsimar noemde zichzelf keizer Tiberius III en zeilde naar Constantinopel om de macht te grijpen.
De troepen van Tiberius belegerden Constantinopel gedurende meerdere maanden. De stad werd aangevallen van binnenuit en van buitenaf. Gevangen tussen de opstand en de woedende pest. De nederlaag was lang en uitgerekt, maar de troepen van muiters en hun aanhangers ontvingen de overgave van Constantinopel.
Leontius verloor de troon. Net als zijn voorganger werd hij verminkt om hem onverkiesbaar te maken. Vervolgens liet Tiberius III hem verbannen naar een klooster.
Hoe eindigde het verhaal voor Leontius?
Tiberius zelf hield het slechts uit tot 705 n.Chr. Hij werd omvergeworpen door een bekende figuur, de keizer Justinianus II. In bondgenootschap met de koning van het Bulgaarse volk heroverde hij zijn troon.
Teruggekeerd aan de macht was Justinianus wraakzuchtig. Hij bracht een vernederende dood toe aan Tiberius en Leontius. Hij bracht hen naar het hippodroom. Hij stond op hun nekken en gebruikte hen als voetenbanken tijdens de paardenrennen. Vervolgens liet hij hen onthoofden.
Waarom faalde Leontius?
Leontius was slim genoeg om de troon te grijpen. Hij was vastberaden genoeg om vele veldslagen te winnen. Dus waarom kon hij deze niet vasthouden?
Er is een hele reeks mogelijkheden, maar hier zijn enkele prominente theorieën.
- Leontius probeerde overbesteding te stoppen. Hij zag de kosten van Justinianus’ campagnes en wilde gematigder zijn. Hij maakte een verkeerde inschatting van hoe dit buiten zijn rijk zou overkomen.
- Leontius was te meelevend. Hij liet zijn respect voor Constantijn IV hem verblinden voor het gevaar om Justinianus II in leven te laten. Hij was niet meedogenloos genoeg om een rijk te besturen.
- Leontius was een aanvaardbare keizer, maar Abd Al-Malik was een uitzonderlijke kalief. Hij was eenvoudigweg zijn meerdere. Abd Al-Malik was een hervormer met ideeën voor consolidatie binnen zijn rijk, maar hij had ook oog voor de bredere wereld.
Conclusie
We weten niet waarom Leontius er niet in slaagde zijn macht te consolideren en de troon vast te houden. Zijn korte bewind is gehuld in onzekerheid.
Zijn verhaal heeft ons laten zien dat hij intrigerend was.
We weten dat hij mededogen toonde.
Leontius was een man van zijn tijd, met een visie op vrede die hij nooit succesvol realiseerde.
Zijn mededogen en terughoudendheid waren bewonderenswaardig als mens. Helaas bleken zij onvergeeflijk voor een keizer. Ik laat het aan u over om u voor te stellen wat Leontius had kunnen zijn als de pest een jaar later was gekomen.
