In een moskee: Kenmerken en rol van de heiligste plaats van de islam

De moskee, ook wel bekend als Jami of Masjid in het Arabisch, is een tempel of gebedsplaats voor moslims. De term Masjid in het Arabisch betekent “plaats van prostratie” (neerbuigen).

Naast een plek voor gebed, rust en reflectie, dient de moskee ook als verzamelplaats voor moslimmannen elke vrijdag, ter gelegenheid van het gezamenlijke gebed. Ontdek enkele interessante feiten over de geschiedenis, kenmerken en het doel van moskeeën!

De Oorsprong van de Moskee

De stijl, indeling en decoratie van een moskee kunnen veel vertellen over de regio en de periode van de bouw. De eerste moskeeën in de geschiedenis werden gebouwd en ontworpen op basis van de binnenplaats van het huis van de profeet Mohammed in Medina.

Het huis van de profeet, met zijn binnenplaats, langwerpige kamers en zuilengangen, was vrij typisch voor een 7e-eeuws huis in Arabië. Het huis van Mohammed was de eerste moskee of moslimtempel.

Vele moskeeën gebouwd in het Midden-Oosten gebruikten eeuwenlang dezelfde stijl als die van Mohammed. Door de jaren heen is de architectuur van moskeeën aanzienlijk veranderd. Het blijft echter een open-dak gebied bestaande uit een mihrab en, vaker wel dan niet, een minaret.

Wat Is een Moskee?

Een moskee is een islamitische gebedsplaats. De grootte van de moskee weerspiegelt meestal de grootte van de moslimgemeenschappen in de regio. Het interieur en exterieur van de moskee zijn allemaal versierd met geschriften en gebeden. Wanneer je een moskee bezoekt, zul je ook ontdekken dat de decoraties nooit menselijke of dierlijke vormen bevatten, aangezien afgoderij verboden is in de islam.

Moskeeën kunnen alleen geometrische, florale, plantaardige en kalligrafische ontwerpen hebben, die vaak verwijzen naar de belofte van het Paradijs.

Alle moskeeën zijn ontworpen om naar de qiblah te wijzen, ofwel de richting van Mekka, het centrale punt van de islamitische eredienst. De status van de stad hangt samen met het feit dat de profeet Mohammed daar geboren is.

Tegenwoordig herbergt Mekka het heiligste islamitische heiligdom, de Kaaba. Om deze reden zal, ongeacht de locatie van de moskee, de mihrab altijd de richting van Mekka aangeven.

Veel moskeeën hebben aparte ruimtes voor vrouwen en voor het verrichten van rituele wassingen (abluties), en verschillende rijen kolommen om de plaatsen aan te duiden waar de gelovigen zich kunnen opstellen tijdens het gebed.

De Mihrab van de Moskee

De miḥrāb is een halfronde nis, van waaruit de imām het gebed leidt. Natuurlijk wijst ook dit deel van de moskee in de richting van Mekka. Rechts van de mihrab bevindt zich de minbar, een zetel bovenaan een trap die de prediker (khaṭīb) kan gebruiken als preekstoel. In de oudheid hielden islamitische heersers gewoonlijk hun toespraken vanaf de minbar.

Soms gaat de mihrab ook vergezeld van een maqsūrah, een box of houten scherm grenzend aan de miḥrāb. Dit diende vroeger als een beschermingslaag, als een schild voor de heerser. Het rituele gebed wordt vaak uitgevoerd op de vloer van de moskee, die voor dit doel bedekt is met matten of tapijten.

Kenmerken van een Moskee

Moskeeën hebben verschillende decoratieve elementen die typisch zijn voor islamitisch design. Sommige hiervan omvatten de cartouche met een inscriptie die vaak boven de mihrab verschijnt. Deze inscripties zijn vaak citaten uit de Koran, inclusief de datum van de bouw van het gebouw en de naam van de beschermheer.

Qibla

De qibla is de richting waar moslims naar kijken wanneer ze bidden in de richting van de Kaaba in Mekka. Binnen de moskee wijst de qibla-muur altijd naar Mekka.

Minbar

De minbar is een verhoogd platform gemaakt van bewerkte steen of hout waar de gebedsleider staat bij het houden van een preek op vrijdag. De minbar bevindt zich meestal aan de rechterkant van de mihrab. De eenvoudigste minbars zien eruit als kleine treden, terwijl meer uitgebreide exemplaren de trap kunnen omsluiten met deuren, sierlijke panelen en een overdekte preekstoel.

Minaret

Een van de meest visueel betoverende delen van de architectuur van de moskee is de minaret. Minaretten zijn torens die aan de moskee zijn bevestigd. Ze zijn zo ontworpen dat de oproep tot gebed door de moskee door de hele stad gehoord kan worden.

Moskeeën hebben meestal een of meer minaretten van waaruit de muezzin — de man die oproept tot gebed — vijf keer per dag het gebedsuur aankondigt. Grote moskeeën hebben vaak prachtige minaretten die van kilometers afstand te zien zijn.

Lange tijd werd de minaret ook het visuele symbool van de aanwezigheid van de islam in een land. Er bestaan tegenwoordig veel stijlen van minaretten. Enkele van de meest beroemde zijn de beroemde spiraalvormige minaret van Samarra en de hoge potloodminaretten van Turkije.

Niet alleen is de top van de minaret altijd het hoogste punt van het gebouw, maar meestal overtreft het alle andere gebouwen in de omgeving in hoogte. De Grote Moskee van Algiers heeft de titel voor de moskee met de hoogste minaret ter wereld. Deze is 265 meter hoog.

Sahn

Een moskee moet alle mannelijke inwoners van een stad of dorp kunnen herbergen. Om dit mogelijk te maken, hebben de meeste congregatiemoskeeën een sahn, een grote gebedsruimte die grenst aan de open binnenplaats.

De binnenplaats bevat meestal een fontein waar gelovigen hun rituele wassingen verrichten. Dat is het wassen van de handen, voeten en het gezicht om het lichaam te zuiveren voor het gebed.

Qubba (Koepel)

Veel moskeeën hebben ook de qubba. Hoewel dit geen rituele vereiste is zoals de mihrab, is dit element de symbolische weergave van de hemel. Daarom speelt de qubba een belangrijke rol binnen een moskee.

Sommige moskeeën hebben slechts één qubba, terwijl andere er meerdere hebben. Bijvoorbeeld, de Grote Moskee van Kairouan in Tunesië heeft drie koepels. De binnenkant van de qubba is bezaaid met ingewikkelde patronen die vaak geometrisch en plantaardig zijn.

Koepels zijn niet alleen typisch voor moskeeën, maar ook voor de islamitische architectuur in het algemeen. De meeste bevinden zich direct boven de belangrijkste gebedsruimte. Oorspronkelijk waren ze vrij klein en besloegen ze slechts een klein deel van het dak.

Door de eeuwen heen groeiden ze echter in omvang en nu bedekken ze het hele plafond boven de gebedsruimte. In Zuid-Azië en Perzië verspreidden de Mughals uit India de iconische uivormige koepels die we tegenwoordig automatisch verbinden met de islam.

Musalla (Gebedsruimte)

De gebedsruimte staat bekend als de musalla. In de zaal staan geen stoelen of meubels, zodat het maximale aantal gelovigen zich kan opstellen voor het gebed. Gebedsruimtes hebben ook Arabische verzen uit de Koran op hun muren. Er verschijnen nooit afbeeldingen van mensen of dieren in moskeeën.

Hanglampen

Een ander belangrijk decoratief kenmerk van de moskeedecoratie zijn de hanglampen. Licht heeft een hoge symbolische waarde in de islam. De eerste en laatste gebeden van de dag vinden plaats voor zonsopgang en na zonsondergang.

Geschiedenis van de Moskee en Zijn Evolutie

De Hypostyle

Het vroegste type moskee, dat zijn hoogtepunt bereikte tijdens de Umayyad-dynastie, heeft het Arabische plan of hypostyle. Deze moskeeën hadden een vierkante of rechthoekige vorm. De binnenplaats was omsloten en de gebedsruimte overdekt.

Ze hebben ook platte daken bovenop de gebedsruimtes, wat het mogelijk maakte om naar behoefte meer kolommen en steunen toe te voegen. De Mezquita in Cordoba, Spanje, werd gebouwd volgens deze stijl en bevat meer dan 850 steunkolommen.

De Ayyubid-stijl

Na de Umayyaden smeedde de in Egypte gevestigde Ayyubid-dynastie een nieuwe stijl: een militair geïnspireerde moskeearchitectuur. Deze moskeeën vertonen op Byzantium geïnspireerde motieven en gestapelde koepels en halve koepels.

De Oorsprong van de Centrale Koepel

De moskeeën die we vandaag kennen, met een centrale koepel, waren een uitvinding van de Ottomanen die teruggaat tot de vijftiende eeuw. In deze moskeeën wordt een grote koepel direct boven de gebedsruimte geplaatst.

Vaak waren er ook kleinere koepels die de hoofdkoepel omringden. Het was ook tijdens de Ottomaanse periode dat de binnenplaats werd gereduceerd tot een wachtruimte. Deze stijl is sterk beïnvloed door de Byzantijnse religieuze architectuur.

De Iwan-moskee

Een ander type stijl is de Iwan-moskee. Het meest opvallende kenmerk van Iwan-moskeeën zijn de koepelvormige kamers en iwans, gewelfde ruimtes met één open zijde. Iwans bevinden zich vlak voor de centrale binnenplaats die gelovigen gebruiken als gebedsruimte.

De stijl vertegenwoordigt pre-islamitische Iraanse architectuur, daarom hebben de meeste moskeeën in Iran deze stijl. Interessant is dat veel van deze moskeeën vroeger Zoroastrische vuurtempels waren.

De Stijlen van Moskeeën in de Wereld

Culturele verschillen veranderden ook de architectuur van de moskee in regio’s zoals Afrika, India en China. Met weinig invloed van de landen in het Midden-Oosten hebben moskeeën in deze landen een uitgesproken architecturale stijl.

Bijvoorbeeld, de Moskee van Djenné, de eerste Grote Moskee gebouwd in Afrika, heeft zijn unieke Afrikaanse stijl. In tegenstelling tot elke andere islamitische moskee, is deze volledig gemaakt van modder.

Gelovigen geloofden dat het gebouwd was van modder uit de rivier de Niger. Dit type modder wordt gemengd met stro en rijstkaf en vervolgens een maand gefermenteerd totdat het hard en regenbestendig wordt.

Als een ander voorbeeld van de variëteit aan moskeestijlen, mengen de moskeeën van het Fatimidische Kalifaat in Noord-Afrika oosterse en westerse architecturale motieven, waarbij het klassieke hypostyle-plan wordt gecombineerd met elementen uit de Byzantijnse, Griekse, Syrische en Mamlukse tradities.

Dit is nauwelijks verrassend, aangezien de verspreiding van de islam buiten Arabië onvermijdelijk leidde tot de mix van vele culturen en architectuurstijlen. Indrukwekkende moskeeën van ongekende schoonheid werden gebouwd in verschillende steden in Arabië.

In de loop van de tijd werden minarettorens ook steeds fraaier versierd door ambachtslieden. Elke periode in de geschiedenis heeft zijn eigen stijl als het gaat om het bouwen en versieren van minaretten.

In meer recente perioden ontwikkelde de stijl van de moskee zich tot complexe architecturale structuren. Ze hebben echter allemaal één ding gemeen. Ze waren allemaal een aanduiding van ruimte voor gebed en ze waren allemaal gericht op Mekka. De moskee is immers de plek waar moslims hun collectieve identiteit herbevestigen door middel van religie.

De Rol van De Moskee

De moskee is de fysieke plaats waarin moslims getuigenis kunnen geven van het islamitische geloof in hun leven. Als zodanig is een moskee een hotspot van niet alleen religieuze, maar ook sociale en intellectuele activiteiten, vergelijkbaar met een soort moslimkerk.

Vroege moskeeën werden in feite niet alleen gebouwd als gebedsruimtes. Integendeel, de islamitische tempel diende ook als plaats voor liefdadigheidsinstellingen zoals scholen, ziekenhuizen en gaarkeukens.

Liefdadigheidsinstellingen spelen een belangrijke rol in de islamitische tradities, omdat het gebruikelijk is voor een goede moslim om een deel van zijn inkomen te schenken aan behoeftigen, om zo de derde zuil van de islam te vervullen.

Dit verklaart waarom de namen van beschermheren prominent aanwezig zijn in de kalligrafische decoraties van een moskee: zij schonken een moskee aan de stad of het dorp, waardoor gelovigen in staat werden gesteld de geboden van de islam te vervullen.

Conclusie

Zoals je wellicht hebt gemerkt, hebben moskeeën een oude geschiedenis en een grote variëteit aan stijlen. Om ervoor te zorgen dat je alles onthoudt wat er te weten valt over moskeeën, hebben we een paar belangrijke punten op een rij gezet:

• Een moskee is een verzamelplaats voor gebed en aanbidding, maar ook om de aanwezigheid van moslims in de publieke sfeer te herbevestigen.
• De eerste moskeeën in de geschiedenis werden gebouwd en ontworpen op basis van de binnenplaats van het huis van de profeet Mohammed in Medina.
• Vroege moskeeën waren niet alleen gebedsruimtes. Velen van hen dienden ook als plaatsen voor liefdadigheidsinstellingen zoals scholen, ziekenhuizen en gaarkeukens.
• In de 12e eeuw na Christus begon de belangrijkste gebedsruimte van moskeeën de grote koepel te bevatten die we zo typerend vinden voor de islam. Dit bood meer ruimte voor honderden gelovigen.
• Alle moskeeën zijn specifiek gebouwd met het gezicht naar Mekka, de centrale plaats van de islamitische eredienst. Mekka is de geboortestad van de profeet Mohammed.
• Minaretten zijn torens die aan de moskee zijn bevestigd. Hun ontwerp bevordert de verspreiding van geluid, zodat de oproep tot gebed door de hele stad te horen is.
• Moderne moskeeën van nu verschillen zo van de stijl van de oude. Hun gebedsruimtes zijn nu groter en de binnenplaatsen zijn vaak omringd door stijlvolle arcades.

We hopen dat dit artikel je nieuwsgierigheid naar moskeeën heeft bevredigd!