Ninhursag: Hoe de Godin van Malgum de Moedergodin van Sumer Werd
Ninhursag was een godheid uit het oude Mesopotamische pantheon die haar carrière begon als stadsgodin.
Geleidelijk klom zij op in de rangorde tot zij de felbegeerde positie van Mesopotamische moedergodin verwierf. Zij was een vruchtbaarheidsgodin wier krachten het wilde leven voortbrachten, in het bijzonder wilde ezels.
Wilt u meer weten over hoe deze lokale godheid in heel Mesopotamië bekend werd? Lees dan verder.
Wie is Ninhursag?
Ninhursag is een belangrijke Sumerische godheid die deel uitmaakte van de Anunnaki, de zeven Sumerische godheden die het lot van de mensheid bepaalden. Zij waren nakomelingen van Ki en An. Volgens de Sumerische overlevering was Ninhursag de grote en ware Vrouwe des Hemels. Op afbeeldingen werd zij weergegeven met omegavormig haar.
Zij stond ook bekend als de voedster der koningen, omdat de Sumeriërs geloofden dat haar melk hun koningen voedde. Zij droeg boogkokers op haar schouders en had een gelaagde rok. Haar tempel, gelegen op de heuvel van Eridu, heette Esalgia. Daarnaast had zij een tempel in de stad Kish.
De betekenis van haar naam
“Nin” was in het Sumerisch het equivalent van het woord “vrouwe.” Hursag daarentegen was de heilige berg of heuvel waarop zij werd vereerd. De berg waarop haar tempel stond bevond zich bij Eridu, een stad in het zuiden van Mesopotamië. Door deze woorden samen te voegen kan Ninhursag worden vertaald als “vrouwe van de heilige berg.”
Andere namen en hun betekenissen
De oorspronkelijke naam van Ninhursag was “Ninmah,” wat “voortreffelijke koningin” betekende. Toen haar zoon Ninurta echter de bergen schiep, veranderde hij haar naam van Ninmah in Ninhursag. Haar overige namen waren onder meer Nintu, te vertalen als “moeder van de schepping,” en Belet-ili, wat “vrouwe der goden” betekende. In het oude Babylonië werd zij Ninmenah genoemd en speelde zij een belangrijke rol bij de kroning van de koning.
De Sumerische vruchtbaarheidsgodin stond ook bekend als Damgalnuna, een naam die haar rol als grote echtgenote van de vorst weerspiegelde. Haar naam Damkina betekende “ware echtgenote” en benadrukte haar positie als vrouw van Enki, de god van kennis en schepping. Vanwege haar rol bij de bevalling werd zij Shassuru genoemd, wat godin van de baarmoeder betekende. Haar naam Tabsut-ili betekende moeder der goden en verwees naar haar rol als moeder van andere godheden.
Ninhursag werd ook in verband gebracht met Ki, de Sumerische godin van de aarde. Ninmah was oorspronkelijk een zelfstandige godheid met een eigen cultus en tempel, en hetzelfde gold voor Ninmenna, een Babylonische godheid. In de loop der tijd werden zij echter opgenomen in de figuur van Ninhursag, naarmate beide culturen met elkaar in aanraking kwamen.
De oorsprong
Voordat Ninhursag de moedergodin van Mesopotamië werd, was zij de vruchtbaarheidsgodin van de stad Malgum. Daar stond zij bekend als Damalguna en Damkina, en haar echtgenoot was Sul-pa-e, een godheid wiens domein de onderwereld was. Als vruchtbaarheidsgodin van Malgum had Ninhursag drie kinderen: Asgi, Lisin en Lil.
Moedergodin
De verering van Ninhursag werd populair en al snel verving zij Nammu, die tot dan toe de moedergodin van het land was. Volgens Mesopotamische bronnen hadden de Sumeriërs al eeuwenlang een moedergodinfiguur aanbeden, te beginnen in de Ubaid-periode. In de loop van de Sumerische geschiedenis namen verschillende vrouwelijke godheden de rol van moedergodin op zich.
Om als moedergodin in aanmerking te komen, moest een vrouwelijke godheid worden geassocieerd met groei, vruchtbaarheid, zwangerschap, schepping en bevalling. Na verloop van tijd werd de ene moedergodin vervangen of opgeslokt door de volgende. Nammu werd als moedergodin van Sumer vereerd van 2600 tot 2334 v.Chr. Het bewind van Ninhursag als moedergodin begon vermoedelijk rond 2600 v.Chr.
In vroegere tijden werd Ninhursag vereerd als Ki. Ook bekend als Kishar, was zij de godheid die in de Sumerische godsdienst verantwoordelijk was voor de aarde en verwierf zij zo de titel Moeder Aarde. Als Kishar geloofde men dat zij kinderen vormde in de baarmoeders van hun moeders en voor hen zorgde na de geboorte. Het merendeel van haar volgelingen bestond dan ook uit vrouwen die tot haar baden om hulp bij de zorg voor hun kinderen.
Familie
Volgens de overlevering was Ninhursag de echtgenote van Enki, de god van magie en wijsheid. Enki en Ninhursag kregen samen Ninsar, de godin van de planten. Enki verwekte vervolgens bij Ninsar een dochter genaamd Ninkurra, de godin van het weideland. Opnieuw verwekte Enki een dochter, ditmaal bij Ninkurra, genaamd Uttu, de godin van het weven.
Uttu klaagde dat Enki niet van haar hield en vluchtte van huis weg. Haar overgrootmoeder Ninhursag raadde haar aan om Enki’s zaad in de aarde te planten. Hieruit ontsproten acht planten — de eerste planten die ooit groeiden. Deze acht planten werden vervolgens de bron van acht nieuwe goden.
Deze acht godheden waren Abu, Nintulla, Ninsitu, Ninkasi, Nanshe, Azimua, Emshag en Ninti. Abu was de god van de planten, terwijl Nintulla de godheid was die toezicht hield op de regio Makan in Sumer. Ninsitu, Ninti en Azimua waren godinnen van de geneeskunst, Ninkasi was de godin van het bier en Nanshe was de godin van magie en wijsheid. Enshag was de god van Dilmun, een regio in het oosten van Arabië.
Symbolen en afbeeldingen
Ninhursag gebruikte een symbool dat leek op het Griekse omegateken. Zij werd afgebeeld met een kapsel dat aan het omegasymbool deed denken, of met een kroon in de vorm van het omegasymbool.
Er werden verschillende verklaringen gegeven voor Ninhursags gebruik van het omegateken. Volgens sommige geleerden stelde het omegateken een omgekeerde baarmoeder voor, als verwijzing naar haar rol als moeder.
Het omegateken ging vaak vergezeld van een mes. Dit mes symboliseerde het mes waarmee de navelstreng werd doorgesneden. Op sommige afbeeldingen is zij te zien met vleugels en een gelaagde rok, een staf met het omegasymbool vasthoudend. Naast haar loopt een leeuwenwelpje aan een leiband die zij in haar hand houdt.
De rollen van Ninhursag
De godin was een scheppende kracht die zowel mensen als goden in het leven riep. Zij behoorde tot het viertal scheppende godheden van het oude Sumerische pantheon en was een van de belangrijkste godheden die in vrijwel elke Sumerische mythe opdook.
De Grote Moeder
De Sumeriërs beschouwden Ninhursag als de Grote Moeder die over alles waakte en verantwoordelijk was voor het bevorderen van groei. Zij werd gerekend tot de vier godheden die betrokken waren bij de schepping van het universum. Als moeder was haar voornaamste taak de bescherming van vrouwen en kinderen. Zij hield ook toezicht op het geboorteproces, van de conceptie tot aan de bevalling.
Er bestaan afbeeldingen waarop zij te zien is met een kind dat aan haar linkerborst drinkt. Vrouwen baden regelmatig tot haar om hulp bij het zwanger worden en om bescherming voor henzelf en hun baby’s tijdens de zwangerschap.
De Schepper
Zij was ook vermaard om het scheppen van mensen en andere goden, zoals we al hebben gezien. Zij werd vaak voorgesteld als een medeschepper die verantwoordelijk was voor voeding en groei. Zij hielp bij het scheppen van mensen, planten en dieren. Ninhursag vormde de baby’s in de baarmoeders van moeders.
De mythe van Ninhursag en Enki
Het verhaal van Ninhursag en Enki vertelt over het ontstaan van de wereld, die begon in een tuin genaamd Dilmun. Dilmun was een paradijselijke tuin die overeenkomsten vertoonde met de Hof van Eden uit het bijbelse scheppingsverhaal.
Volgens de mythe was Ninhursag, die was vertrokken om te helpen bij de schepping, in de winter teruggekeerd om uit te rusten in de tuin. Daar ontmoette de jonge en levenslustige Ninhursag de charmante god van magie en wijsheid, Enki, en zij werden verliefd op elkaar.
Ninhursag baart Ninsar
Na enige tijd samen doorgebracht te hebben raakte Ninhursag zwanger en baarde zij hun eerste dochter, Ninsar. Ninsar ontving vervolgens zegeningen van Enki, waardoor zij in slechts negen dagen tot een volwassen vrouw uitgroeide.
De lente brak aan en Ninhursag ging opnieuw aan het werk voor de schepping, waarbij zij Enki en hun dochter alleen achterliet. Enki miste zijn vrouw Ninhursag en kon nauwelijks wachten op haar terugkeer.
Enki verleidt Ninsar
Op een dag zag Enki zijn dochter door het struikgewas lopen en begeerde haar. Hij dacht dat Ninsar een incarnatie was van zijn geliefde vrouw Ninhursag. Hij verleidde haar en binnen enkele dagen was Ninsar zwanger. Ninsar raakte zwanger van haar vader en baarde een dochter die zij Ninkurra noemden, de godin van de bergvegetatie.
Enki valt voor Ninkurra
Ninkurra groeide, net als haar moeder, in negen dagen uit tot een volwassen vrouw. Zij was een lust voor het oog en het duurde niet lang voordat Enki voor Ninkurra viel. Hij zag de weerspiegeling van zijn vrouw in de jonge Ninkurra en verleidde ook haar. Enkele nachten later raakte ook Ninkurra zwanger en zij baarde een dochter die zij Uttu noemden.
Uttu raakt gebroken
Ook Uttu groeide in negen dagen op en bezweek voor Enki’s verleiding. Al die tijd dacht Enki dat Uttu zijn vrouw Ninhursag was. Toen hij echter besefte dat Uttu niet Ninhursag was, verliet hij haar en reisde naar de aarde om zijn taken voort te zetten. Dit brak Uttu’s hart en zij zocht Ninhursag op om hulp.
Ninhursag schiet Uttu te hulp
Ninhursag hielp Uttu door haar aan te raden Enki’s zaad te reinigen en het in de grond bij Dilmun te zaaien. Het zaad ontkiemde en bracht acht verschillende planten voort die er smakelijk uitzagen. Toen Enki er langsliep, zag hij de prachtige planten en vroeg hij zijn vizier Isimud om de eerste plant voor hem te plukken. Ninhursag genoot van de heerlijke smaak van de eerste plant en vroeg om de rest.
Ninhursag vervloekt Enki
Enki at alle planten op en dit maakte Ninhursag woedend toen zij terugkeerde. Zij vervloekte haar echtgenoot en vluchtte — zowel uit de tuin als uit de wereld. Kort daarna werd Enki ernstig ziek en alle pogingen om hem te genezen bleken vruchteloos. Naarmate zijn toestand verslechterde, konden de andere godheden niets anders meer doen dan om hem rouwen.
Ninhursag wordt gevonden
De enige die hem kon genezen was Ninhursag, maar niemand wist waar zij zich bevond. Gelukkig dook een van Ninhursags dieren op — een vos — die de godin ging halen. Toen zij terugkeerde, raakte zij ontroerd door de deplorabele toestand van haar echtgenoot. Zij nam Enki in haar armen, legde zijn hoofd tegen zich aan en vroeg hem waar hij precies pijn voelde.
Hoe Ninhursag Enki genas
Toen Enki haar vertelde waar hij pijn had, trok Ninhursag de pijn uit zijn lichaam en baarde daarbij een nieuwe godheid. Dit proces herhaalden zij totdat Ninhursag alle acht pijnen uit Enki’s lichaam had getrokken en in acht godheden had veranderd. Zoals eerder vermeld waren de acht goden die hieruit voortkwamen Abu, Nintulla, Ninsitu, Ninkasi, Nanshe, Azimua, Emshag en Ninti.
Ninhursag vergeeft Enki
Enki smeekte vervolgens om vergeving voor het verleiden van de meisjes en het opeten van Uttu’s planten. Ninhursag vergaf Enki zijn roekeloosheid en wellust. De twee godheden verzoenden zich en keerden terug naar hun rol als scheppers. De Sumeriërs portretteerden Ninhursag als een uiterst machtige godheid die een vooraanstaande god als Enki ziek kon maken én weer kon genezen.
De mythe van Ninhursag en de Bijbel
Geleerden hebben parallellen getrokken tussen de mythe van Ninhursag en Enki en het scheppingsverhaal uit de Bijbel. Volgens hen zou het bijbelse scheppingsverhaal geïnspireerd kunnen zijn door de Sumerische mythe. Zo wijzen zij op de paradijstuin Dilmun als mogelijke inspiratiebron voor de Hof van Eden. Ook de schepping van Eva uit de rib van Adam zou ontleend kunnen zijn aan de schepping van de godin Ninti uit Enki’s rib.
Een van de lichaamsdelen van Enki die ziek werden waren zijn ribben, en toen Ninhursag de pijn daaruit trok, schiep zij de godheid Ninti. De betekenis van Ninti is “zij die leven schenkt” en de betekenis van Eva is eveneens “zij die leven schenkt.” Op grond van deze overeenkomsten hebben sommigen geconcludeerd dat de Hebreeuwse auteur van Genesis mogelijk geïnspireerd was door de mythe van Ninhursag.
Er bestaan echter opvallende verschillen tussen de twee scheppingsverhalen. Adam en Eva waren geen godheden en evenmin scheppingsgoden zoals Enki en Ninhursag. Adam verleidde geen van zijn nakomelingen, zoals Enki deed in de Sumerische scheppingsmythe. En hoewel Adam zondigde en vergeving nodig had, maakte zijn zonde hem niet ziek en had hij geen genezing nodig.
De mythe van Enki en Ninmah
Een ander scheppingsverhaal dat in de Babylonische tijd de ronde deed, was dat van Enki en Ninmah. We hebben al besproken dat een van de namen van Ninhursag Ninmah was. In de mythe van Enki en Ninmah verloor Ninhursag geleidelijk haar status en werd zij een mindere godheid ten opzichte van Enki. In het verhaal werden de lagere goden het zware dagelijkse zwoegen moe, omdat zij allerlei karweitjes moesten verrichten.
Het ging om graven, akkerbouw en oogsten. Uit pure frustratie en uitputting riepen deze lagere goden Enki te hulp. Enki echter, die zelf nog aan het uitrusten was van al zijn scheppingswerk, hoorde hun geroep niet. Daarop hoorde Nammu, Enki’s moeder, de kreten van de lagere goden en wekte zij Enki.
Zij legde het verzoek van de jongere goden aan Enki voor, die besloot aan hun vraag te voldoen. Enki droeg zijn moeder op om samen met Ninmah (Ninhursag) en andere vruchtbaarheidsgodinnen menselijke wezens te scheppen. De mensen zouden de goden helpen bij hun dagelijkse taken. Nadat de godinnen klaar waren met het scheppen van de mensen organiseerde Enki een groot feest.
De wedstrijd tussen Ninhursag en Enki
Tijdens het feest werd Enki door de goden geprezen om zijn vindingrijkheid bij het verlichten van hun dagelijkse lasten. Ninmah en Enki zaten aan dezelfde tafel en dronken zich een roes met bier. In hun bedwelming daagde Ninmah Enki uit voor een wedstrijd. De opdracht was eenvoudig: Ninmah zou een wezen met gebreken scheppen en Enki uitdagen om het lot van dat wezen te verbeteren.
Eerst schiep Ninhursag een man met verlamde handen en Enki verbeterde diens lot door hem in dienst van de koning te stellen. Zo hoefde de man niet te stelen om in zijn levensonderhoud te voorzien. Vervolgens schiep Ninhursag een blinde man, maar Enki verbeterde diens lot door hem muzikant aan het koninklijk hof te maken. Deze wedstrijd ging nog enige tijd door, waarbij Enki Ninhursag telkens de loef afstak.
Toen schiep Ninhursag een wezen zonder geslachtsorganen en daagde zij Enki uit om het leven van het wezen te verbeteren. Enki loste de uitdaging op door van de man een eunuch in het koninklijk paleis te maken. Ninmah raakte gefrustreerd door Enki’s oplossingen en smeet haar klei op de grond. Enki greep dit aan als kans om zelf Ninhursag uit te dagen en raapte de klei op.
Enki daagt Ninhursag uit
Enki wierp nu zijn eigen uitdaging op door Ninhursag te vragen het lot te verbeteren van een wezen dat hij zou scheppen. Eerst schiep hij een wezen en trof het met kwalen over het hele lichaam. Ninmah probeerde het wezen aanvankelijk te voeden, maar tevergeefs. Vervolgens trachtte zij het op welke manier dan ook te laten functioneren, maar al haar inspanningen waren vruchteloos.
Na talloze vergeefse pogingen beklaagde Ninhursag zich bitter over Enki’s ontwerp en stelde dat het wezen noch levend noch dood was. Zij wierp tegen dat de uitdaging onmogelijk was en dat het oneerlijk van Enki was om zoiets te verlangen.
Enki herinnerde haar vervolgens aan alle uitdagingen die zij hem had voorgelegd en die hij zonder morren had overwonnen. Geleerden weten niet wat Ninhursag Enki antwoordde, omdat dat deel van het verhaal verloren is gegaan.
Uit de rest van de mythe blijkt echter dat Enki de wedstrijd won en Ninmah haar nederlaag aanvaardde. Hierdoor verloor Ninmah haar status als een godheid die gelijk was aan Enki. Haar volgelingen bleven haar evenwel beschouwen als een machtige godin op wie zij in moeilijke tijden konden vertrouwen.
Ninhursag in de Atrahasis
Volgens het beroemde Akkadische epos de Atrahasis werd Ninhursag beschreven als de Grote Moeder die de mensheid schiep. Haar voornaamste scheppingsmateriaal was klei, die zij mengde met andere bestanddelen zoals intelligentie en bloed, verkregen van een godheid.
Het Akkadische epos vermeldde ook Enki’s schepping van mensen om de lagere goden te helpen bij het verrichten van zwaar werk. De mythe vertelde het verhaal van de Grote Vloed, ontketend door de god Enlil, die de wereld vernietigde. In de Atrahasis werd Ninhursag gezien terwijl zij de dood van haar nakomelingen betreurde.
Andere mythen
Sommige oude mythen noemen Ninhursag als medeschepper en echtgenote van de hemelgod Anu. Andere mythen brengen haar in verband met de Akkadische god Kishar. Gedurende haar hele geschiedenis behoorde Ninhursag steeds tot het pantheon van de belangrijkste goden.
Tempels en verering
De tempels van Ninhursag waren wijd verspreid over Sumer dankzij de populariteit van haar cultus. Een tempel van Ninhursag bevond zich in de stad Adab in het oude Sumer, terwijl een andere tempel in de stad Kesh stond, waar zij de naam Belet-ili van Kesh verwierf. Andere belangrijke steden met een tempel voor haar waren Mari, Ur, Uruk, Lagash en Ashur.
Er waren geen wekelijkse rituelen ter ere van de godin. Wel bestonden er jaarlijkse festivals die de godin vierden. Haar toegewijden vereerden haar voornamelijk privé, in de beslotenheid van hun eigen huis, en eerden haar pas in het openbaar tijdens festivals. Tegen het tweede millennium v.Chr. begon de verering van vrouwelijke godheden af te nemen, en dat gold ook voor de verering van Ninhursag.
Mannelijke godheden namen de centrale plaats in de Mesopotamische godsdienst in. Godheden als Ashur werden populairder en machtiger dan vrouwelijke godinnen als Inanna en Ereshkigal, die tot dan toe algemeen werden beschouwd als machtige godinnen. Tegen 612 v.Chr. was de verering van Ninhursag uitgestorven.
Samenvatting
In dit artikel hebben we de oorsprong, verering, familie en mythologie van Ninhursag onderzocht. Hier volgt een beknopt overzicht:
- Ninhursag was een vruchtbaarheidsgodin die begon als stadsgodin en uitgroeide tot de moedergodin van de Mesopotamische godsdienst.
- Zij stond bekend als scheppende godin, naast haar echtgenoot Enki, met wie zij kinderen kreeg.
- Zij werd afgebeeld als een vrouw met een omegavormig kapsel of een omegakroon, een leeuwenwelpje aan een leiband vasthoudend.
- In het verhaal van Ninhursag genas de godin Enki nadat hij acht planten had gegeten en ziek was geworden.
- Sumerische moeders geloofden dat Ninhursag hun baby’s in de baarmoeder vormde en bij de bevalling hielp.
- De tempels van Ninhursag waren wijd verspreid in de belangrijkste Sumerische steden naarmate haar verering populairder werd.
- Tegen het tweede millennium was de verering van Ninhursag al afgenomen, en tegen 612 v.Chr. werd zij niet meer aanbeden.
Ninhursag was een van de machtigste godheden die ooit zijn vereerd. Haar nalatenschap werd duizenden jaren lang gevoeld, aangezien zij vaak in verband werd gebracht met andere godinnen als Hathor en Gaia.
