Het zwaard van Damocles

Mythology

Een uitdrukking die vandaag de dag vaak wordt gebruikt is het ‘zwaard van Damocles’. Deze uitdrukking komt uit de oude Griekse geschiedenis en is te vinden in een verhaal geschreven door de Romeinse filosoof Cicero om een morele les over te brengen. Interessant genoeg brengt de manier waarop deze uitdrukking tegenwoordig gewoonlijk wordt gebruikt doorgaans niet dezelfde boodschap over die Cicero bedoelde. Wat betekent het zwaard van Damocles dan werkelijk? En wat is het verhaal erachter?

Illustratie van een munt van Dionysius I van Syracuse, Guillaume Rouille, 1553

Dionysius I van Syracuse

Laten we om te beginnen een van de hoofdpersonen in de legende van het zwaard van Damocles bekijken. De koning in het verhaal is Dionysius I van Syracuse. Hij was de heerser van de Griekse stad Syracuse op Sicilië van 405 tot 367 v.Chr. Hij was een machtige leider die verantwoordelijk was voor aanvallen op de prominente Etruskische steden Caere en Pyrgi.

Hoe machtig hij ook was, Dionysius was geenszins populair. Hij was berucht om zijn wreedheid. Hij was een uiterst achterdochtig persoon die vreesde dat iedereen het op hem had gemunt. Toegegeven, deze achterdocht was wellicht niet misplaatst, gezien zijn wrede behandeling van zijn onderdanen en zelfs zijn eigen familie.

Damocles

De andere hoofdpersoon van het verhaal van het zwaard van Damocles is uiteraard de man genaamd Damocles. Hij was een van de hovelingen van koning Dionysius I van Syracuse. Er is zeer weinig over hem bekend, aangezien hij in wezen alleen in Griekse bronnen voorkomt in verband met dit verhaal over het zwaard.

Niettemin geeft het weinige dat we van hem weten aan dat hij nauw met de koning samenwerkte en de gelegenheid had persoonlijk met hem te spreken. Cicero noemt hem ‘een van de vleiers van de koning’, wat een professionele vleier betekent. Het was dus Damocles’ taak om de koning complimenten te geven.

Het verhaal van het zwaard van Damocles

In het verhaal van het zwaard van Damocles bevindt de hoveling Damocles zich in het gezelschap van koning Dionysius. Hij begint de koning te prijzen en te praten over hoe gelukkig hij wel niet moet zijn. Per slot van rekening beschikt hij over zoveel macht, rijkdom en genoegens. Hij heeft alles wat hij zich maar kan wensen. Niemand was zo groot als hij.

Dionysius geeft vervolgens een verrassend antwoord. Hij vraagt Damocles of hij een voorproefje van het koningsleven zou willen. Hij biedt hem de gelegenheid om een dag lang als koning van Syracuse te leven, met alle luxe, macht en genoegens die Damocles zojuist had geprezen. Damocles aanvaardt het aanbod van Dionysius met alle plezier.

De koning laat Damocles in prachtige kleding hullen, geeft hem een gouden rustbed om op te zitten, omringt hem met allerlei luxe en regelt een banket voor hem. Voedsel wordt geserveerd door de mooiste vrouwen, en ontspannende wierook wordt gebrand. Damocles ervaart werkelijk het leven dat hij had geprezen. Toch is dat niet het enige wat Dionysius regelt. Er is nog een laatste detail.

Recht boven het hoofd van Damocles laat Dionysius zijn mannen een zwaard aan het plafond ophangen. Het is ontbloot, met het dodelijke lemmet recht op Damocles gericht. Het hangt aan een enkele haar van een paardenstaart. Damocles is begrijpelijkerwijs geschokt door deze ongelooflijk hachelijke situatie waarin hij zich nu bevindt. Hij kan niet eten, noch wordt hij gecharmeerd door de mooie vrouwen. Zijn enige focus is het zwaard dat boven zijn hoofd bungelt.

Uiteindelijk smeekt Damocles de koning hem van deze ervaring te verlossen. De koning laat hem gaan, nadat hij zijn hoveling een waardevolle levensles heeft geleerd.

Welke morele les leert het zwaard van Damocles?

Het zwaard van Damocles leert een waardevolle morele les over geluk in het leven. Aan het begin van het verhaal gelooft Damocles dat de macht, rijkdom en luxe van de koning logischerwijs moeten betekenen dat hij zeer gelukkig is. Hoe kan een heerser zonder gelijke niet gelukkig zijn?

Maar door de ervaring te doorleven van een zwaard dat boven zijn hoofd bungelt, leert Damocles dat macht en luxe niet noodzakelijkerwijs geluk brengen. In feite plaatst Dionysius’ positie van macht en rijkdom hem automatisch in groot gevaar. Hij bevindt zich in een benijdenswaardige positie, wat betekent dat mensen hem van nature willen omverwerpen om te nemen wat hij heeft.

Bovendien omvatte het proces waardoor Dionysius zijn macht bereikte vele daden van wreedheid. Hij werd geen zodanig machtig persoon door aardig te zijn. Die daden van wreedheid uit zijn verleden — en heden trouwens, want ze waren voortdurend noodzakelijk om zijn positie te handhaven — zouden mensen gemakkelijk motiveren wraak te proberen nemen.

In werkelijkheid is een persoon die een eenvoudiger leven leidt veel waarschijnlijker gelukkig. Zijn leven zou, in tegenstelling tot dat van Dionysius van Syracuse, niet beladen zijn met gevaar en het constante gevoel van angst en bezorgdheid dat daarmee gepaard gaat.

Misverstanden over de morele les

Tegenwoordig wordt de uitdrukking ‘zwaard van Damocles’ vaak gebruikt met een betekenis die niet echt past bij de oorspronkelijke morele les. Het wordt nu gewoonlijk gebruikt in de zin van dreigend onheil, en de persoon die dit gevoel van onheil heeft, hoeft niet noodzakelijkerwijs een machtspositie te bekleden. In beide opzichten past dit niet bij de oorspronkelijke bedoeling.

Het zwaard van Damocles vertegenwoordigde geen ‘dreigend onheil’ dat Dionysius ervoer, alsof er een bedreiging voor zijn leven of zijn koninkrijk was waarvan hij wist dat die eraan kwam maar die hij niet kon stoppen. Het was veeleer simpelweg het feit dat zijn leven voortdurend in gevaar was, vanwege de machtspositie die hij bekleedde.

Politieke cartoon die een modern gebruik van de uitdrukking 'Zwaard van Damocles' afbeeldt, 1919
Bron

Bovendien was deze bedreiging per definitie gerelateerd aan zijn machtspositie. Het is daarom niet logisch om het te gebruiken om te verwijzen naar een bedreiging die wordt ervaren door gewone mensen of iemand die geen machtspositie bekleedt.

Zo gebruikte de Amerikaanse president John F. Kennedy de uitdrukking ‘zwaard van Damocles’ in verwijzing naar de dreiging van een nucleaire oorlog en het gevaar dat deze voor de wereld vormde. Eerder, in 1919, werd een satirische cartoon getekend van een bange Duitse functionaris die een vredesverdrag tekende met een zwaard dat aan een enkele haar boven zijn hoofd bungelde. De Duitse functionaris was duidelijk niet degene in een machtspositie in die situatie, wat in tegenspraak is met de oorspronkelijke betekenis van het ‘zwaard van Damocles’.

De bron van het verhaal

Het verhaal van het zwaard van Damocles komt van Cicero, een Romeinse filosoof die leefde in de eerste eeuw v.Chr. Hij schreef erover in de Tusculanae Disputationes, een serie van vijf boeken over het leven. Het eerste boek behandelt het vermijden van doodsangst; het tweede gaat over het omgaan met pijn; het derde over het omgaan met verdriet; het vierde gaat over emotionele verstoringen; en het vijfde over de vraag of geluk uitsluitend van deugd afhangt.

Het is het vijfde boek dat het verhaal van het zwaard van Damocles bevat. Daar gebruikt Cicero het als onderdeel van zijn argument dat deugd alleen inderdaad alles is wat nodig is om gelukkig te zijn. Hij gebruikt het om de dwaasheid te belichten van het nastreven van rijkdom en macht om geluk te bereiken.

Sommige moderne bronnen beweren dat de moraal van het verhaal is dat we allemaal de dreiging van de dood boven ons hoofd hebben hangen, zelfs degenen met veel rijkdom en macht. Maar als dit de les zou zijn, dan zou het verhaal in het eerste boek te vinden zijn, dat volledig gaat over de angst voor de dood.

Het feit dat het verhaal in het vijfde boek staat, maakt duidelijk dat de les van het verhaal gaat over hoe het nastreven van macht en rijkdom geen geluk brengt — vaak brengt het het tegenovergestelde.

Conclusie

Samenvattend is het ‘zwaard van Damocles’ een uitdrukking die voortkomt uit een oud verhaal over een Griekse tiran, Dionysius I van Syracuse, en zijn hoveling Damocles. De hoveling van de koning neemt aan dat Dionysius een van de gelukkigste mannen op aarde moet zijn, omdat hij enorme macht en elke luxe die hij zich maar kan wensen bezit.

Toch is de koning in werkelijkheid helemaal geen gelukkig mens. Hij stelt Damocles in staat dit zelf te ervaren door hem een dag als koning te laten leven, maar met een zwaard dat hachelijk boven zijn hoofd bungelt aan een enkele paardenhaar. Damocles beseft dat alle macht en rijkdom van een koning zinloos is als het betekent dat men de constante angst heeft voor mogelijke dood op elk moment.

De ultieme morele les van het verhaal is dat macht en rijkdom geen geluk brengen. Sterker nog, ze staan vaak op gespannen voet met geluk. Het proces om ze te verwerven maakt vaak vijanden, en zodra je ze hebt, kunnen mensen de wens voelen ze van je te stelen. De Romeinse filosoof gebruikte dit om zijn overtuiging te illustreren dat deugd alleen was wat een mens gelukkig maakte.

VEELGESTELDE VRAGEN

Wie was Damocles in de Griekse mythologie?

Damocles is een zeer obscure figuur. Hij lijkt geen bredere rol te hebben gespeeld in de Griekse geschiedenis of legende dan zijn rol in dit verhaal over hem als vleier van Dionysius.

Wat betekent de naam ‘Damocles’?

De naam ‘Damocles’ is een Griekse naam die ‘roem van het volk’ betekent. Het eerste element komt van ‘demo’, wat ‘volk’ betekent. We zien dit in het moderne Nederlandse woord ‘democratie’, dat ‘heerschappij van het volk’ betekent. Het tweede deel van de naam Damocles komt van ‘kleos’, wat ‘roem’ betekent. We zien dit in de naam van Heracles, wiens naam ‘roem van Hera’ betekent.

Viel het zwaard van Damocles ooit?

Nee, in het verhaal zoals opgetekend door Cicero valt het zwaard van Damocles niet. Nadat Damocles Dionysius smeekt de ervaring te beëindigen, wordt het zwaard vermoedelijk neergehaald.

Was het zwaard van Damocles echt?

Niemand kan met zekerheid zeggen of dit zwaard ooit werkelijk bestond. Het verhaal over Damocles en zijn ervaring onder het zwaard opgezet door Dionysius stamt van eeuwen na het leven van deze personen. Zij leefden in de eerste helft van de vierde eeuw v.Chr., terwijl Cicero schreef in de eerste eeuw v.Chr., meer dan driehonderd jaar later. Dit betekent niet noodzakelijkerwijs dat hij het verhaal heeft verzonnen, maar we kunnen ook niet bevestigen dat het werkelijk heeft plaatsgevonden.

Heeft Damocles echt bestaan?

Het lijkt erop dat Damocles een echte persoon was. De grammaticus Athenaeus, die rond 200 n.Chr. schreef, verwees naar de nu verloren geschriften van Timaeus van Tauromenium, die in de eerste helft van de derde eeuw v.Chr. schreef. Deze verwijzingen bevatten verscheidene vermeldingen van Damocles als vleier van Dionysius II (de zoon van Dionysius I). Aangezien Timaeus ruim binnen een eeuw na het bewind van die koning schreef, kunnen we de historiciteit van zijn verwijzingen naar Damocles vertrouwen.