Mnemosyne

Mnemosyne: De personificatie van geheugen en rede Boodschappers die thuiskomen met alles wat ze wilden kopen, kunnen Mnemosyne, Titanide van het geheugen, bedanken. Net als veel van de eerstegeneratie-Titanen speelde Mnemosyne slechts een kleine rol in de eigenlijke mythen. Toch werd haar naam aangeroepen door dichters, historici en advocaten die vertrouwden op de mondelinge overlevering. Homerus, Hesiodus en Plato namen deze Titanide van het geheugen ook op in hun geschreven werken.

In de oudheid gaven alle beschavingen elk soort informatie mondeling door. Zelfs nadat het schrift was ontwikkeld en wijdverbreid werd, leunden samenlevingen nog sterk op de mondelinge overlevering om informatie door te geven aan mensen die niet konden lezen.

Met name alle vormen van Grieks onderwijs draaiden om het uit het hoofd leren. Advocaten, historici, filosofen en dichters reciteerden uit het hoofd hardop de werken van grote schrijvers. Voor elke voordracht was het traditie om Mnemosyne aan te roepen en haar hulp te vragen. Met een goed geheugen konden de ontwikkelde Grieken hun retoriek onderbouwen en met gezag spreken.

We weten dat de verhalen uit de Griekse mythologie honderden jaren mondeling werden doorgegeven voordat ze werden opgeschreven. Zelfs de beste barden vertelden niet elk verhaal bij elke vertelling op dezelfde manier. Ten eerste waren veel van de verhalen behoorlijk lang. Alleen al de Ilias telt meer dan vijftienduizend regels. Bovendien werden de verhalen voor verschillende publieken aangepast. Dit verklaart de inconsistenties en verwarring in sommige van de erkende mythen. Toch zou een bard in het oude Griekenland het niet wagen een verhaal te beginnen zonder eerst Mnemosyne aan te roepen.

Wie was Mnemosyne in de Griekse mythologie?

De naam Mnemosyne komt van het Griekse woord mneme, wat geheugen of herinnering betekent. Gewoonlijk staat ze simpelweg bekend als de Griekse godin van het Geheugen, maar deze benaming heeft meerdere lagen. Men geloofde dat zij de personificatie was van volmaakte herinnering. Dit omvatte niet alleen feitelijke kennis, zoals wiskundige vergelijkingen, historische feiten en lijstjes (zoals je boodschappenlijstje), maar ging meer over het herinneren van de wegen des levens en de wetten van het universum.

Het vermogen om te onthouden is onlosmakelijk verbonden met de kracht van de rede en overtuigende retoriek, alsook met het primaire gebruik van taal zelf. Uiteindelijk werd elke vorm van spreken en schrijven geassocieerd met Mnemosyne.

Hoewel ze geen specifieke symbolen of geassocieerde dieren of planten heeft, wordt Mnemosyne in verband gebracht met de berg Pieria, die haar thuis zou zijn geweest. Ze werd gepersonifieerd als een rivier in de Onderwereld, als tegenhanger van Lethe, de rivier van de vergetelheid. Sommige bronnen zeggen dat wanneer de doden de Onderwereld bereikten, hen werd gezegd uit een van de twee rivieren te drinken, naar hun eigen keuze.

Wie uit de rivier Lethe dronk, wiste de kwelling van zijn leven uit. Maar ze vergaten ook alles wat ze hadden geleerd, dus werden ze gereïncarneerd om hun lessen opnieuw te leren. Als iemand uit de rivier Mnemosyne dronk, zou hij zich alles herinneren wat eerder was geweest, waardoor hij bevrijd werd uit de cyclus van dood en wedergeboorte.

Net als verschillende van haar Titaanse broers en zussen werd Mnemosyne beschouwd als een godin van de tijd; zij kon zich de toekomst net zo gemakkelijk “herinneren” als het verleden. Dit vermogen bracht haar in verband met orakels, met name die in het heiligdom van Trophonius in Boeotië.

Daar kregen ingewijden de opdracht te drinken uit twee bassins die dezelfde namen droegen als de rivieren in de Onderwereld. Eerst dronken ze het water van Lethe om hun leven voor hun komst naar het heiligdom te vergeten. Daarna dronken ze uit het bassin van Mnemosyne om de mysteries van het universum te herinneren die het orakel met hen zou delen.

In veel van de tempels gewijd aan andere goden stond er vaak ook een schrijn voor Mnemosyne. Ze was ook een vereerde figuur in de cultus van Asclepius, waar smekelingen baden om het vermogen om visioenen te onthouden die ze wellicht in de tempel zouden ervaren.

Mnemosyne’s familie en geschiedenis: de Titanomachie

Het verhaal van Mnemosyne omvatte, net als dat van veel van haar broers en zussen, weinig eigenlijke mythen. De geschiedenis van de Titanen diende echter als de basis voor alle bekende legenden over de Olympische goden.

Mnemosyne en haar 11 broers en zussen waren de kinderen van de oergoden Uranus en Gaia. Volgens de overlevering kwamen de Titanen in opstand tegen hun vader, en Mnemosyne’s broer Cronus castreerde hem met een adamantijnen sikkel. Cronus nam zijn vaders troon over, maar hij bleek eveneens een tiran. Uit angst dat zijn kinderen ook tegen hem in opstand zouden komen, slikte hij hen kort na hun geboorte door. Zijn vrouw Rhea redde hun zesde kind, Zeus, van dit lot. Als volwassene keerde hij terug om zijn broers en zussen uit Cronus’ maag te bevrijden.

De tienjarige veldslag die volgde werd de Titanomachie genoemd, die het bewind van Cronus beëindigde en het tijdperk van de Olympische goden inluidde. Sommige bronnen melden dat Mnemosyne en haar zusters geen deel namen aan de strijd en schuilden in het paleis van hun broer Oceanus, die eveneens neutraal bleef. Terwijl de meeste mannelijke Titanen werden bestraft in de kerkerafgrond genaamd Tartarus, werden de vrouwelijke Titanen gespaard.

Mnemosyne en Zeus: De geboorte van de negen Muzen

De belangrijkste mythe waarvoor Mnemosyne wordt herinnerd betreft de geboorte van haar beroemde kinderen, de negen Muzen, beschermvrouwen van de kunsten en wetenschappen. Anders dan de rest van haar Titaanse broers en zussen nam Mnemosyne nooit een echtgenoot of metgezel. Maar zij was slechts een van de vele titaniden, godinnen, nimfen, mensen en andere wezens die het wellustige oog van Zeus trokken.

Sommige bronnen speculeerden dat Zeus een bijkomend motief had om Mnemosyne te verleiden. Aangezien hij onlangs de Titanen had verslagen en de troon van de Olympus had bestegen, wilde hij dat zijn grote overwinning en de glorie van zijn heerschappij voor altijd zouden worden herinnerd.

Vermomd als herder ging Zeus naar de berg Pieria en verleidde Mnemosyne. Ze lagen negen opeenvolgende nachten samen, waarna Zeus terugkeerde naar de Olympus. Na verloop van tijd baarde Mnemosyne negen dochters, elk op opeenvolgende dagen. Ze vermaakten op alle banketten op de Olympus en prezen de grootheid van hun vader in lied en verhaal, elk op hun eigen unieke manier:

• Clio gebruikte het geheugen van haar moeder om geschriften over de geschiedenis te inspireren. Vaak werd zij afgebeeld met een open boekrol of een kist met boeken.
• Urania droeg een globe of een voorstelling van de hemelsfeer. Zij diende als muze van de astronomie en astrologie.
• Calliope was de muze van de epische poëzie. Zij werd afgebeeld met een boek of een schrijftablet.
• Het domein van Erato was de romantische poëzie. Zij droeg een rozenkrans en bespeelde de lier.
• Euterpe inspireerde muziek en lyrische poëzie terwijl zij haar dubbelfluit bespeelde.
• Polyhymnia droeg een lange, sobere mantel en diende als muze van de heilige hymnen. Zij inspireerde ook filosofen en wiskundigen.
• De specialiteit van Terpsichore was de dans. Zij werd ook gecrediteerd met de schepping van het koor in het Griekse theater. Net als Erato bespeelde ook zij de lier.
• Thalia was de muze van de komedie en droeg het komische masker dat zo vaak als theatraal icoon wordt gezien. Zij droeg een mantel en een klimopkrans.
• Melpomene, als tegenhanger van haar zus, was de muze van de tragedie. Zij inspireerde toneelschrijvers terwijl zij het tragische theatermasker droeg en cothurnus-laarzen, ooit gedragen door dramatische acteurs.

Hoewel de Muzen de rol van Mnemosyne leken over te nemen door schrijvers van allerlei slag te inspireren, riepen de schrijvers haar vaak naast haar dochters aan.

Twee moderne woorden die ons aan Mnemosyne herinneren

Hoewel Mnemosyne’s volledige naam tegenwoordig zelden wordt herkend, bestaan er twee woorden in de moderne cultuur die haar bewaren in het collectieve geheugen. Een mnemonisch hulpmiddel is een leermiddel dat mensen helpt bepaalde begrippen te onthouden. Bijvoorbeeld: “Mijn Vader At Zonder Uitzondering Smakelijke Nasi Pond” helpt de volgorde van de planeten te onthouden. “ROG-BIV” is een ezelsbruggetje dat helpt bij het onthouden van de volgorde van kleuren in de regenboog.

Sociale media brachten de populariteit van het woord meme. Een meme is een idee, gedrag of stijl dat populair en gemakkelijk herkenbaar wordt door imitatie. Men denkt dat dit een kruising is van de twee Griekse woorden mimema (imiteren) en mneme (herinneren). Je kunt immers niets nabootsen als je het niet goed onthoud.

Conclusie

Hoewel de meeste Titanen na de Titanomachie in de vergetelheid raakten, bleef Mnemosyne invloedrijk gedurende de verschillende tijdperken van het Oude Griekenland. Hier volgen enkele redenen waarom ze nog steeds bekend is:

• Zij was de Griekse godin van het geheugen, taal, filosofie en de rede.
• Zij was de enige eerstegeneratie-Titanide die nooit trouwde.
• Zij bleef neutraal tijdens de Titanomachie.
• Zij was de moeder van de Negen Muzen.
• Griekse dichters en verhalenvertellers riepen Mnemosyne en de Muzen aan bij het begin van een mondelinge of schriftelijke navertelling.
• Zij leent haar naam aan de woorden mnemonisch (een hulpmiddel om iets te onthouden) en meme (culturele informatie die door imitatie wordt gedeeld).

Hoewel Mnemosyne weinig toegewijde culten had, kan worden beargumenteerd dat zij de meest aangeroepen godin in de Griekse mythologie was. Zij maakte deel uit van het dagelijks leven van de oude Grieken, en ze zal waarschijnlijk in het collectieve bewustzijn blijven zolang de mens het geheugen nodig heeft.