Cycloop

(Tragikomedie, Grieks, ca. 408 v.Chr., 709 regels)

Inleiding | Samenvatting | Analyse | Bronnen

Inleiding “Cycloop” (Gr: “Kyklops”) is een saterspel van de oud-Griekse toneelschrijver Euripides, het enige volledig bewaard gebleven saterspel uit het oude Griekenland. Het is een komisch, burlesk-achtig stuk over het verhaal van de gevangenneming en ontsnapping van Odysseus uit de handen van de eenogige reus Cycloop, Polyphemus, zoals beschreven in Homerus’ “Odyssee”. De datum van de opvoering is onzeker, maar lag mogelijk rond 408 v.Chr. (of mogelijk veel eerder).

Samenvatting

Dramatis Personae - Personages

SILENUS, oude dienaar van de Cycloop
KOOR VAN SATERS
ODYSSEUS
DE CYCLOOP (Polyphemus)

Op de terugreis van de Trojaanse Oorlog zijn Odysseus en zijn bemanning de weg kwijtgeraakt en maken een tussenstop bij de berg Aetna op Sicilie, die bewoond wordt door het primitieve eenogige reuzenvolk dat bekendstaat als de Cyclopen. Zij treffen de saters aan (die het Koor van het stuk vormen) en hun dronken vader Silenus, die tot slavernij zijn gebracht door een bepaalde Cycloop (Polyphemus uit “De Odyssee”, hoewel hij in het stuk slechts als “De Cycloop” wordt aangeduid).

Odysseus vlucht uit de grot van Polyphemus

Odysseus biedt aan wijn te ruilen met Silenus in ruil voor voedsel voor zijn hongerige bemanning en, ondanks het feit dat het voedsel niet van hem is om te verhandelen, kan de dienaar van Dionysus de belofte van meer wijn niet weerstaan. Wanneer de Cycloop arriveert, is Silenus er snel bij om Odysseus ervan te beschuldigen het voedsel gestolen te hebben, en hij zweert bij alle goden en op het leven van de saters dat hij de waarheid spreekt.

Ondanks de pogingen van een jongere en modernere sater om de waarheid kenbaar te maken, drijft de woedende Cycloop Odysseus en zijn bemanning zijn grot in en begint hen te verslinden. Ontzet door wat hij heeft gezien, slaagt Odysseus erin te ontsnappen en bedenkt een plan om de Cycloop dronken te voeren en vervolgens zijn enige oog uit te branden met een reusachtige pook.

De Cycloop en Silenus drinken samen en proberen elkaar te overtreffen. Wanneer de Cycloop goed en wel dronken is, sleept hij Silenus mee naar zijn grot (vermoedelijk voor seksueel genot), en Odysseus ziet de kans om de volgende fase van zijn plan uit te voeren. De saters bieden aan te helpen, maar trekken zich met allerlei absurde smoesjes terug wanneer het moment daadwerkelijk aanbreekt, en de geirriteerde Odysseus schakelt in plaats daarvan zijn bemanning in. Samen slagen zij erin het oog van de Cycloop uit te branden.

Drie saters dragen de dronken Silenus

De verblinde Cycloop schreeuwt dat hij verblind is door “Niemand” (de naam die Odysseus bij hun eerste ontmoeting opgaf) en de saters drijven de spot met hem. De egocentrische Odysseus flapt echter per ongeluk zijn echte naam eruit en, hoewel hij en zijn bemanning erin slagen te ontsnappen, zijn de verdere tegenslagen die Odysseus op zijn terugreis ondervindt te wijten aan deze daad, aangezien de Cycloop een kind van Poseidon was.

Analyse Hoewel het stuk enige eigen verdiensten heeft, ligt zijn belangrijkste waarde voor moderne lezers als het enige volledig bewaard gebleven exemplaar van de traditie van het saterdrama. Saterspelen (niet te verwarren met “satires”) waren een oud-Griekse vorm van oneerbiedig tragikomedie, vergelijkbaar met de moderne burleske stijl, met een Koor van saters (de halfmens-halfgeit volgelingen van Pan en Dionysus, die door de bossen en bergen zwierven) en gebaseerd op thema’s uit de Griekse mythologie, maar met thema’s van drinken, openlijke seksualiteit, grappen en algemene vrolijkheid.

Saterspelen werden opgevoerd als een luchtig vervolg na elke trilogie van tragedies tijdens de Atheense Dionysia-dramafestivals om de tragische spanning van de voorafgaande stukken te verlichten. De helden spraken in tragische jambische verzen en namen hun eigen situatie ogenschijnlijk zeer serieus, in contrast met de luchtige, oneerbiedige en obscene opmerkingen en capriolen van de saters. De dansen werden meestal gekenmerkt door heftige en snelle bewegingen, die de edele en gracieuze dansen van de tragedies parodieerden en karikaturiseerden.

Cycloop Polyphemus door Annibale Carracci

Het verhaal is rechtstreeks ontleend aan Boek IX van Homerus’ “Odyssee”, waarbij de enige vernieuwing de aanwezigheid van Silenus en de saters is. De tegenstrijdige elementen van de dappere, avontuurlijke en vindingrijke krijger Odysseus, de grove en brute Cycloop, de dronken Silenus en de laffe en welllustige saters worden door Euripides met zeldzaam vakmanschap gecombineerd tot een werk van harmonische schoonheid.