Agamemnon

(Tragedie, Latijn/Romeins, ca. 55 n.Chr., 1.012 regels)

Inleiding

“Agamemnon” is een tragedie van de Romeinse toneelschrijver Seneca de Jongere, geschreven rond 55 n.Chr. Het is een bewerking van het veel oudere Griekse stuk “Agamemnon” van Aeschylus en vertelt het verhaal van de terugkeer van de Griekse held Agamemnon naar zijn thuisstad Argos na de Trojaanse Oorlog, en zijn dood door toedoen van zijn vrouw Clytemnestra en haar minnaar Aegisthus.

De Gezanten van Agamemnon door Jean-Auguste-Dominique Ingres

Samenvatting

Dramatis Personae

AGAMEMNON, koning van Argos
GEEST VAN THYESTES
AEGISTHUS, zoon van Thyestes
KOOR VAN ARGIVISCHE VROUWEN
EURYBATES, boodschapper van Agamemnon
CASSANDRA, dochter van Priamus, gevangene van Agamemnon
ELECTRA, dochter van Agamemnon
STROPHIUS, koning van Phocis
ORESTES, zoon van Agamemnon (zwijgend)
PYLADES, zoon van Strophius (zwijgend)
GROEP GEVANGEN TROJAANSE VROUWEN De achtergrond van het stuk is dat Atreus’ zoon Agamemnon, koning van Argos, al tien jaar weg is als aanvoerder van de Griekse strijdkrachten in de oorlog tegen Troje en binnenkort terugverwacht wordt om zijn eigen troon op te eisen. In de tussentijd is Agamemnons vrouw Clytemnestra echter de minnares geworden van zijn ambitieuze neef Aegisthus, en samen hebben zij over Argos geregeerd. Clytemnestra koestert nog een andere wrok jegens haar echtgenoot, die teruggaat tot het moment waarop hij ermee instemde hun eigen dochter Iphigenia te offeren om de goden gunstig te stemmen voor het begin van de Trojaanse Oorlog.

Het stuk opent met de geest van Agamemnons oom Thyestes, die de dood van Agamemnon voorziet. Nu de terugkeer van Agamemnon naar Argos aanstaande is, sterkert Clytemnestra zich voor wraak door stil te staan bij haar grieven tegen hem (zijn offer van hun dochter Iphigenia, zijn ontrouw en het gevaar dat uitgaat van zijn Trojaanse minnares Cassandra). Hoewel zij enige afkeer voelt van het schuldige pad dat zij moet bewandelen, berust zij er toch in samen te werken met Aegisthus.

Nadat een koor van Argivische vrouwen een dankhymne aan de goden zingt voor Agamemnons overwinning in Troje, meldt de heraut Eurybates de op handen zijnde aankomst van Agamemnon, alsook de verwoesting van een groot deel van de Griekse vloot op de terugreis. Een tweede koor van Trojaanse slavinnen betreurt hun situatie en herinnert aan het episode van het houten paard dat leidde tot de val van Troje.

Agamemnons minnares, de Trojaanse zieneres Cassandra, treurt eveneens om Troje, maar heeft een visioen van de komende gebeurtenissen, die zij als gerechtvaardigde vergelding beschouwt. Door helderziendheid “ziet” Cassandra de moord op Agamemnon door Clytemnestra en Aegisthus in het paleis en beschrijft deze.

De Moord op Agamemnon

De kinderen van Agamemnon, Orestes en Electra, verlaten het paleis, waarbij Electra haar jongere broer toevertrouwt aan de zorg van een trouwe vriend, Strophius, voordat zij zelf door haar moeder en Aegisthus naar de gevangenis wordt afgevoerd. Cassandra wordt eveneens naar haar executie geleid, zich verheugend dat de val van Troje vergolden is door de dood van Agamemnon.

Analyse

Seneca’s “Agamemnon” is een schitterend retorisch werk, waarvan algemeen wordt aangenomen dat het eerder bedoeld was voor studie dan voor het toneel, mogelijk als onderdeel van de opleiding van zijn leerling, de jonge keizer Nero. Hoewel het in grote lijnen gebaseerd is op het veel oudere gelijknamige stuk van Aeschylus, bevat het ook veel nieuw materiaal, en Seneca’s Bedrijf I en II en de Scenes II en III van Bedrijf V hebben geen echt precedent in het drama van Aeschylus. Seneca’s beschrijving van de verwoesting van de Griekse vloot bevat bijvoorbeeld drie afzonderlijke episodes, waarvan het eerste bekende verslag pas in de Hellenistische periode verscheen, lang na de tijd van Aeschylus.

De tragedie die het stuk omvat is meervoudig en betreft niet alleen Agamemnon maar ook vele anderen, zowel Grieken als Trojanen. De perspectieven op de tragedies zijn eveneens meervoudig, gezien door de ogen van Griekse deelnemers aan de Trojaanse Oorlog, maar ook door de ogen van Trojaanse deelnemers en de Trojaanse prinses en zieneres Cassandra.

Clytemnestra vermoordt Agamemnon

Het stuk wordt ook gekenmerkt door meervoudig zicht, vooral het helderziend vermogen van Cassandra, die zowel in de onderwereld als in de werkelijke wereld kan kijken, en die de moord op Agamemnon gadeslaat als een soort schouwspel, niet ongelijk aan een gladiatorengevecht. Haar dubbelbeeld van Argos als Troje (en Agamemnon als Priamus) drukt de gelijkenis uit in de val van grootheid overal, en hoe de overwinnaars op hun beurt de overwonnenen worden.

De meervoudige gezichtspunten van de verschillende personages worden gebruikt om meerdere manieren te tonen om dezelfde gebeurtenissen te begrijpen, waarbij geen ervan als de definitieve versie wordt gepresenteerd. Geen van de personages is werkelijk centraal of dominant in het stuk, en Agamemnon zelf al helemaal niet: hij heeft slechts 26 regels in het hele stuk. Zelfs de motieven van Clytemnestra voor haar daden worden als meervoudig gepresenteerd, waarbij geen enkel motief, gebeurtenis of emotie duidelijk overheerst. Zij is onderhevig aan wilde stemmingswisselingen, in overeenstemming met Seneca’s visie op de werking van menselijke hartstochten, en de resulterende karakterisering van Clytemnestra is eigenlijk veel complexer dan enig portret van haar uit de Oudheid.

Aegisthus wordt in essentie voorgesteld als slechts een werktuig van het lot, waarbij de hele betekenis van zijn leven is om wraak te nemen op de nakomelingen van Atreus. De opstandige jonge vrouwen in het stuk, Electra en Cassandra, steunen beiden op het inzicht dat de dood soms te verkiezen is boven het leven, en de geest van Thyestes aan het begin van het stuk geeft eveneens duidelijk de voorkeur aan de wereld van de doden boven die van de levenden. Het koor van Trojaanse vrouwen beschouwt de dood als bevrijding, zowel van slavernij als van de stormen des levens.