Agamemnon

Classical

(Tragedie, Grieks, 458 v.Chr., 1.673 regels)

Inleiding - Wie schreef Agamemnon

“Agamemnon” is het eerste van de drie verbonden tragedies die samen de “De Oresteia”-trilogie vormen van de Oud-Griekse toneelschrijver Aeschylus, gevolgd door “De Offerplengsters” en “De Eumeniden”. De trilogie als geheel, oorspronkelijk opgevoerd op het jaarlijkse Dionysia-festival in Athene in 458 v.Chr., waar het de eerste prijs won, wordt beschouwd als het laatste geverifieerde en tevens het grootste werk van Aeschylus.

“Agamemnon” beschrijft de thuiskomst van Agamemnon, koning van Argos, uit de Trojaanse Oorlog, en zijn terugkeer naar zijn vrouw Clytemnestra, die zijn moord had beraamd (samen met haar minnaar Aegisthus) als wraak voor Agamemnons eerdere opoffering van hun dochter Iphigenia.

Samenvatting - Synopsis van Agamemnon

Het stuk opent wanneer een wachter vreugdevol het signaal herkent dat aangeeft dat Troje is gevallen, en dat Agamemnon daarom spoedig naar huis zal komen. Het Koor van oude mannen beschrijft kort het verhaal van de Trojaanse Oorlog in al zijn noodlottige betrekkingen.

Agamemnons vrouw Clytemnestra is echter verre van blij met het nieuws. Zij koestert al jarenlang een wrok sinds Agamemnon hun dochter Iphigenia had geofferd aan het begin van de Trojaanse Oorlog om de beledigde godin Artemis te verzoenen. Om de zaken nog erger te maken heeft zij in Agamemnons afwezigheid zijn neef Aegisthus als haar minnaar genomen, die ook aanspraak maakt op de troon van Argos.

Nog erger, wanneer Agamemnon terugkeert, brengt hij Cassandra mee, een tot slaaf gemaakte Trojaanse priesteres van Apollo, als zijn bijzit, wat Clytemnestra verder vertoornt. Na het Koor van oude mannen draait een groot deel van de hoofdactie van het stuk om het antagonisme en debat tussen Clytemnestra en Agamemnon. Wanneer Clytemnestra Agamemnon eindelijk overtuigt hun huis binnen te gaan, doodt zij hem met een bijl terwijl hij weerloos in zijn bad is, als een dier dat wordt geslacht voor een offer. Agamemnons lot heeft daarom een complete ommekeer genomen van het allerhoogste toppunt van voorspoed en roem naar de afgrond van ondergang en een smadelijke dood.

De Gezanten van Agamemnon door Ingres

Cassandra (die door Apollo was vervloekt met de gave van helderziendheid maar de vloek dat niemand haar profetieën zou geloven) bespreekt met het Koor of zij al dan niet het paleis moet betreden, wetend dat ook zij vermoord zal worden. Uiteindelijk, na enkele van de gruweldaden te hebben beschreven die al zijn gepleegd binnen het vervloekte Huis van Atreus, kiest zij ervoor toch naar binnen te gaan, wetend dat zij haar lot niet kan ontlopen.

Het paleis wordt opengegooid, waarbij de gruwelijke dode lichamen van Agamemnon en Cassandra worden getoond, samen met een uitdagende en onberouwvolle Clytemnestra. Clytemnestra’s minnaar Aegisthus komt ook naar buiten en houdt een arrogante toespraak tot het Koor (dat bestaat uit ouderlingen van Argos), die boos op hem reageren. Het stuk eindigt met het Koor dat de usurpators eraan herinnert dat Agamemnons zoon Orestes zeker zal terugkeren om wraak te nemen.

Analyse

“De Oresteia” (bestaande uit “Agamemnon”, “De Offerplengsters” en “De Eumeniden”) is het enige bewaard gebleven voorbeeld van een complete trilogie van Oud-Griekse toneelstukken (een vierde stuk, dat als komisch sluitstuk zou zijn opgevoerd, een saterspel genaamd “Proteus”, is niet bewaard gebleven). Het werd oorspronkelijk opgevoerd op het jaarlijkse Dionysia-festival in Athene in 458 v.Chr., waar het de eerste prijs won.

Hoewel “Agamemnon”, het eerste stuk in de trilogie, op zichzelf goed overeind blijft, wordt het enorm verrijkt door de andere twee stukken, en alleen in combinatie met de andere kan de volledige omvang en grootsheid van het gehele project, de strakheid van thema en symboliek en de briljante ontknoping, worden gewaardeerd.

Dodenmasker van Agamemnon

Ondanks de enigszins beperkte ruimte voor menselijk drama in een verhaal dat zo wordt gedreven door de machinaties van de goden, is er desondanks een opmerkelijke groei in het niveau van karakterisering in deze stukken vergeleken met het eerdere werk van Aeschylus. Clytemnestra in het bijzonder is een van de krachtigst gepresenteerde personages in het Oud-Griekse drama. Zij is duidelijk een vastberaden en gevaarlijke vrouw, maar onder haar venijn schuilt een diepe, ontroostbare pijn voortkomend uit de dood van haar enige dochter Iphigenia, door toedoen van Agamemnon tien jaar eerder. In de tussentijd is haar hart in haar gestorven, en alleen iemand die zo zwaar gewond is als zij zou kunnen doden met zo weinig ogenschijnlijke wroeging.

Aeschylus lijkt een zekere mate van nadruk te leggen op de natuurlijke zwakheid van vrouwen in zijn stukken. In “Agamemnon” is het bijvoorbeeld opmerkelijk dat Helena, Clytemnestra en Cassandra alle drie overspelige vrouwen zijn. De meer traditionele Aeschylus doet geen poging tot de meer evenwichtige man-vrouw dynamiek die soms door Euripides wordt getoond.

Andere belangrijke thema’s die door de trilogie worden behandeld zijn: de cyclische aard van bloedmisdaden (de oude wet van de Erinyen schrijft voor dat bloed met bloed moet worden betaald in een eindeloze cyclus van onheil, en de bloedige geschiedenis van het Huis van Atreus blijft generatie na generatie gebeurtenissen beïnvloeden in een zichzelf voortplantende cyclus van geweld dat geweld voortbrengt); het gebrek aan helderheid tussen goed en kwaad (Agamemnon, Clytemnestra en Orestes worden allen geconfronteerd met onmogelijke morele keuzes, zonder duidelijk goed en kwaad); het conflict tussen de oude en de nieuwe goden (de Erinyen vertegenwoordigen de oude, primitieve wetten die bloedwraak eisen, terwijl Apollo, en met name Athena, de nieuwe orde van rede en beschaving vertegenwoordigen); en de moeilijke aard van erfenis (en de verantwoordelijkheden die deze met zich meebrengt).

Er is ook een onderliggend metaforisch aspect aan het gehele drama: de verandering van archaïsche zelfhulpgerechtigheid door persoonlijke wraak of vendetta naar de rechtsbedeling door middel van een rechtszaak (gesanctioneerd door de goden zelf) door de hele reeks stukken heen, symboliseert de overgang van een primitieve Griekse samenleving bestuurd door instincten, naar een moderne democratische samenleving bestuurd door de rede.

Chryses en Agamemnon, Louvre

De tirannie waaronder Argos zich aan het einde van “Agamemnon” bevindt, correspondeert bijvoorbeeld in grote lijnen met sommige gebeurtenissen in de biografische loopbaan van Aeschylus zelf. Het is bekend dat hij ten minste twee bezoeken bracht aan het hof van de Siciliaanse tiran Hieron (net als verscheidene andere prominente dichters van zijn tijd), en hij maakte de democratisering van Athene mee. De spanning tussen tirannie en democratie, een veelvoorkomend thema in het Griekse drama, is tastbaar door alle drie de stukken heen.

Tegen het einde van de trilogie blijkt Orestes de sleutel te zijn, niet alleen tot het beëindigen van de vloek van het Huis van Atreus, maar ook tot het leggen van de basis voor een nieuwe stap in de vooruitgang van de mensheid, hoewel hij in dit eerste stuk slechts kort wordt genoemd. Aeschylus gebruikt een oude en bekende mythe als basis voor zijn “Oresteia”, maar hij benadert deze op een duidelijk andere manier dan andere schrijvers die vóór hem kwamen, met zijn eigen boodschap om over te brengen.