Medea (Euripides)

Medea (Gr: Medeia) is een tragedie geschreven door de oud-Griekse toneelschrijver Euripides, gebaseerd op de mythe van Jason en Medea, en in het bijzonder Medea’s wraak op Jason omdat hij haar verried met een andere vrouw. Vaak beschouwd als Euripides’ beste en populairste werk en een van de grote toneelstukken van de westerse canon, won het slechts de derde prijs toen het werd gepresenteerd op het Dionysia-festival in 431 v.Chr., samen met de verloren stukken “Philoctetes”, “Dictys” en “Theristai”.

(Tragedie, Grieks, 431 v.Chr., 1.419 regels)

Samenvatting

Dramatis Personae

• MIN VAN MEDEA
• BEGELEIDER VAN MEDEA’S KINDEREN
• MEDEA
• KOOR VAN CORINTHISCHE VROUWEN
• CREON, koning van Corinthe
• JASON
• AEGEUS, koning van Athene
• BOODSCHAPPER

Na de avonturen van het Gulden Vlies had de Griekse held Jason zijn vrouw Medea meegenomen in ballingschap naar Corinthe. Hij verliet haar echter om zijn politieke ambities te bevorderen door te trouwen met Glauce, de dochter van koning Creon van Corinthe.

Het stuk opent met Medea die rouwt om het verlies van de liefde van haar man. Haar bejaarde min en het Koor van Corinthische vrouwen (over het algemeen sympathiek voor haar benarde situatie) vrezen wat zij zichzelf of haar kinderen zou kunnen aandoen. Koning Creon, die eveneens vreest wat Medea zou kunnen doen, verbant haar en verklaart dat zij en haar kinderen onmiddellijk Corinthe moeten verlaten. Medea smeekt om genade en krijgt een uitstel van een dag, precies genoeg tijd om haar wraak te voltrekken.

Jason arriveert en probeert zichzelf te verklaren. Hij zegt dat hij niet van Glauce houdt, maar de kans niet kan laten schieten om met een rijke en koninklijke prinses te trouwen (Medea komt uit Colchis in de Kaukasus en wordt door de Grieken als barbaarse heks beschouwd), en beweert dat hij hoopt op een dag de twee families te verenigen en Medea als zijn maitresse te houden. Medea en het Koor van Corinthische vrouwen geloven hem niet. Zij herinnert hem eraan dat zij haar eigen volk voor hem verliet, haar eigen broer voor hem vermoordde, zodat zij nooit meer naar huis kan terugkeren. Zij herinnert hem er ook aan dat zij het was die hem redde en de draak doodde die het Gulden Vlies bewaakte, maar hij is onbewogen en biedt slechts aan haar met geschenken te paaien. Medea hint duister dat hij zijn beslissing nog zal betreuren, en smeedt in het geheim plannen om zowel Glauce als Creon te doden.

Medea krijgt vervolgens bezoek van Aegeus, de kinderloze koning van Athene, die de beroemde tovenares om hulp vraagt om zijn vrouw een kind te laten baren. In ruil daarvoor vraagt Medea om zijn bescherming en, hoewel Aegeus niet op de hoogte is van Medea’s wraakplannen, belooft hij haar onderdak te bieden als zij erin slaagt naar Athene te ontkomen.

Medea vertelt het Koor over haar plannen om een gouden gewaad te vergiftigen (een familie-erfstuk en geschenk van de zonnegod Helios), waarvan zij gelooft dat de ijdele Glauce het niet zal kunnen laten om het te dragen. Zij besluit ook haar eigen kinderen te doden, niet omdat de kinderen iets verkeerds hebben gedaan, maar als de beste manier die haar gekwelde geest kan bedenken om Jason te treffen. Zij roept Jason nog eenmaal bij zich, doet alsof zij zich verontschuldigt, en stuurt het vergiftigde gewaad en de kroon als geschenk naar Glauce, met haar kinderen als de geschenkdragers.

Terwijl Medea over haar daden nadenkt, arriveert een boodschapper om het wilde succes van haar plan te melden. Glauce is gedood door het vergiftigde gewaad, en ook Creon is door het gif omgekomen terwijl hij probeerde haar te redden, waarbij zowel dochter als vader in ondraaglijke pijn stierven. Zij worstelt met zichzelf over de vraag of zij het over haar hart kan verkrijgen ook haar eigen kinderen te doden, terwijl zij onderwijl liefdevol tegen hen spreekt in een ontroerende en huiveringwekkende scene. Na een moment van aarzeling rechtvaardigt zij het uiteindelijk als een manier om hen te behoeden voor de vergelding van Jason en Creons familie. Terwijl het Koor van vrouwen haar besluit betreurt, zijn de kinderen hoorbaar aan het schreeuwen. Het Koor overweegt in te grijpen, maar doet uiteindelijk niets.

Jason ontdekt de moord op Glauce en Creon en snelt naar de plek om Medea te straffen, om vervolgens te vernemen dat ook zijn kinderen zijn gedood. Medea verschijnt in de strijdwagen van Artemis, met de lijken van haar kinderen, terwijl zij Jason’s leed bespot en erover triomfeert. Zij voorspelt ook een slecht einde voor Jason alvorens met de lichamen van haar kinderen richting Athene te ontsnappen. Het stuk eindigt met het Koor dat betreurt dat zulke tragische en onverwachte kwalen het gevolg zijn van de wil der goden.

Analyse

Hoewel het stuk tegenwoordig wordt beschouwd als een van de grote toneelstukken van het oude Griekenland, reageerde het Atheense publiek destijds niet zo gunstig, en kende het slechts de derde prijs toe (van drie) op het Dionysia-festival van 431 v.Chr., wat weer een teleurstelling was in de carriere van Euripides. Dit kan te wijten zijn geweest aan de ingrijpende veranderingen die Euripides aanbracht in de conventies van het Griekse toneel, met een besluiteloos koor, impliciete kritiek op de Atheense samenleving en gebrek aan eerbied voor de goden.

De tekst raakte verloren en werd herontdekt in het 1e-eeuwse Rome, en werd later bewerkt door de Romeinse tragedieschrijvers Ennius, Lucius Accius, Ovidius, Seneca de Jongere en Hosidius Geta, onder anderen. Het werd opnieuw herontdekt in het 16e-eeuwse Europa en heeft vele bewerkingen ontvangen in het 20e-eeuwse toneel, met name Jean Anouilhs drama “Medee” uit 1946.

Zoals bij de meeste Griekse tragedies vereist het stuk geen scenewissel en speelt zich geheel af voor de gevel van het paleis van Jason en Medea in Corinthe. Gebeurtenissen die achter het toneel plaatsvinden (zoals de dood van Glauce en Creon en Medea’s moord op haar kinderen) worden beschreven in uitvoerige toespraken van een boodschapper, in plaats van voor het publiek te worden uitgespeeld.

Hoewel er vrijwel geen toneelregieaanwijzingen in de teksten van Griekse tragedies staan, zou Medea’s verschijning in een door draken getrokken strijdwagen tegen het einde van het stuk (op de wijze van een “deus ex machina”) waarschijnlijk zijn bereikt met een constructie op het dak van de skene of hangend aan een “mekhane”, een soort kraan die in oud-Griekse theaters werd gebruikt voor vliegscenes.

Het stuk verkent vele universele thema’s: passie en woede (Medea is een vrouw van extreem gedrag en emotie, en Jasons verraad heeft haar passie omgezet in razernij en onbeheerste vernietiging); wraak (Medea is bereid alles op te offeren om haar wraak te vervolmaken); grootheid en trots (de Grieken waren gefascineerd door de dunne lijn tussen grootheid en hybris, of trots, en het idee dat dezelfde eigenschappen die een man of vrouw groot maken tot hun ondergang kunnen leiden); de Ander (Medea’s exotische buitenlanderschap wordt benadrukt, nog verergerd door haar status als balling, hoewel Euripides tijdens het stuk laat zien dat de Ander niet uitsluitend iets is buiten Griekenland); intelligentie en manipulatie (Jason en Creon proberen beiden hun hand in manipulatie, maar Medea is de meester van manipulatie, die perfect inspeelt op de zwakheden en behoeften van zowel haar vijanden als haar vrienden); en gerechtigheid in een onrechtvaardige samenleving (vooral waar het vrouwen betreft).

Het is door sommigen gezien als een van de eerste feministische werken, met Medea als feministische heldin. Euripides’ behandeling van gender is de meest verfijnde die te vinden is in het werk van welke oud-Griekse schrijver dan ook, en Medea’s openingstoespraak tot het Koor is wellicht de meest welsprekende verklaring in de klassieke Griekse literatuur over het onrecht dat vrouwen wordt aangedaan.

De verhouding tussen het Koor en Medea is een van de meest boeiende in het hele Griekse drama. De vrouwen zijn afwisselend geschokt en gefascineerd door Medea, en leven via haar mee. Zij veroordelen haar en hebben medelijden met haar vanwege haar verschrikkelijke daden, maar zij doen niets om in te grijpen. Machtig en onbevreesd weigert Medea zich door mannen te laten benadelen, en het Koor kan niet anders dan haar bewonderen wanneer zij, door haar wraak te nemen, alle misdaden begaan tegen alle vrouwen wreekt. We worden niet, zoals in Aeschylus’ “Oresteia”, getroost met het herstel van de door mannen gedomineerde orde: “Medea” ontmaskert die orde als hypocriet en ruggengraatloos.

In het personage van Medea zien we een vrouw wier lijden, in plaats van haar te veredelen, haar tot een monster heeft gemaakt. Zij is intens trots, sluw en kil efficient, niet bereid haar vijanden enige overwinning te gunnen. Zij doorziet de valse vroomheid en hypocriete waarden van haar vijanden en gebruikt hun eigen morele failliet tegen hen. Haar wraak is totaal, maar het kost haar alles wat haar dierbaar is. Zij vermoordt haar eigen kinderen deels omdat zij de gedachte niet kan verdragen dat een vijand hen pijn zou doen.

Jason wordt daarentegen afgeschilderd als een neerbuigende, opportunistische en gewetenloze man, vol zelfbedrog en afstotelijke zelfingenomenheid. De andere mannelijke hoofdpersonages, Creon en Aegeus, worden eveneens als zwak en angstig afgebeeld, met weinig positieve eigenschappen.

Bronnen

• Engelse vertaling door E. P. Coleridge (Internet Classics Archive): http://classics.mit.edu/Euripides/medea.html
• Griekse versie met woord-voor-woord vertaling (Perseus Project): Perseus Digital Library