Oud-Egyptische vizier: De eerste premier ter wereld

Het oude Egypte werd geregeerd door de farao, maar het was de Oud-Egyptische vizier die hem hielp het land te besturen, geschillen bij te leggen, toezicht te houden op provinciale zaken en ervoor te zorgen dat de bevelen van de vorst werden uitgevoerd. In zekere zin was de vizier de Oud-Egyptische versie van een premier.

De opkomst van een complexe bureaucratie in het oude Egypte maakte het noodzakelijk voor de heerser om een functionaris aan te stellen die toezicht zou houden op het dagelijks bestuur. Ondanks zijn belang blijft de Oud-Egyptische vizier een schimmige figuur die vaak over het hoofd wordt gezien door historici en egyptologen. In dit artikel zullen we helpen licht te werpen op het belang en de rol van de vizier in het oude Egypte.

Een zeer oud ambt

De geschiedenis van het oude Egypte gaat duizenden jaren terug en begint met de Vroeg-dynastieke Periode, die de meeste egyptologen in het vierde millennium v.Chr. plaatsen. Met de politieke eenwording van Egypte onder de heerschappij van een enkele monarch, ontstond de behoefte om een deel van de macht van de farao te delegeren om het nieuw verenigde land effectiever te besturen. Hoewel we niet precies weten wanneer het ambt van de vizier werd ingesteld, geloven egyptologen dat de positie werd gecreëerd tijdens de Vroeg-dynastieke Periode.

Welke rol speelde de vizier in het oude Egypte?

Gedurende de Egyptische geschiedenis bleef de farao een absolute heerser die optrad als zowel politiek, religieus als militair leider, maar het was de vizier die toezicht hield op het regeringsapparaat. De belangrijkste taak van de vizier was om de implementatie van de bevelen van zijn farao te waarborgen en te zorgen voor het soepel functioneren van verschillende overheidsinstanties. In wezen trad de vizier op als het hoofd van de regering aan wie andere functionarissen direct ondergeschikt waren.

De vizier had vele taken. Deze omvatten:

• Het beslechten van landgeschillen
• Toezicht houden op de nomarchen (provinciale gouverneurs)
• Het controleren van de financiën van het land
• De aanstelling van rechters en andere wetshandhavers
• De aanstelling van generaals en goedkeuring van hun ondergeschikten
• Toezicht houden op de planning en bouw van monumenten, inclusief de tombe van de koning
• De planning en aanleg van wegen, dijken, dammen en kanalen in heel Egypte
• De vorst bijstaan bij het naleven van religieuze rituelen en de aanstelling van hogepriesters

Wat was de sociale achtergrond van de vizier?

Oud-Egyptische overheidsfunctionarissen moesten hoogopgeleid zijn, en de vizier was daarop geen uitzondering. Om zijn diverse en complexe taken uit te voeren, moest de vizier kunnen vertrouwen op een uitstekende opleiding, evenals eerdere ervaring met werken in de regering. Egyptische viziers werden bijna uitsluitend opgeleid als schrijvers en waren meestal lid van de hogere klassen.

Tijdens de Vroeg-dynastieke Periode, het Oude Rijk en een groot deel van het Middenrijk werden de viziers gekozen uit de naaste familieleden van de koning. De jongere zonen van de koning werden vaak aangesteld als viziers of hogepriesters. Op deze manier probeerden de farao’s de controle over de regering te behouden en de loyaliteit van viziers en andere functionarissen te waarborgen.

Maak kennis met de mysterieuze Imhotep, de vizier die een god werd

De farao Djoser van de 3e dynastie wordt algemeen beschouwd als de eerste Egyptische koning die met succes een nieuw type monument bouwde: de Trappenpiramide** in Saqqara**.

Het was dankzij de vizier van Djoser,Imhotep, dat de Egyptenaren een enorme sprong voorwaarts hadden kunnen maken in de bouw van monumenten. Slechts één generatie scheidde de eenvoudige mastaba’s van modderbaksteen van de Vroeg-dynastieke koningen van de indrukwekkende piramides van de farao’s van de 3e en 4e dynastie.

Architect, priester en vizier: Imhotep was ‘s werelds eerste bekende homo universalis

Hoewel er weinig bekend is over het leven van Imhotep, wordt aangenomen dat hij van eenvoudige komaf was en opklom tot de positie van vizier dankzij zijn vele talenten en vaardigheden. Imhotep diende als de hogepriester van Ptah onder farao Djoser, evenals de architect van de koning.

Imhotep wordt gecrediteerd voor het ontwerpen van de Trappenpiramide en het veranderen van de traditionele vorm van koninklijke graven van mastaba’s met een rechthoekige basis naar piramides met een vierkante basis. Imhotep was ook de eerste die steen gebruikte in plaats van modderbakstenen bij de bouw van koninklijke graven, en luidde daarmee een nieuw tijdperk in de Egyptische geschiedenis in: de Tijd van de Piramides.

De bijdragen van Imhotep werden erkend door zijn tijdgenoten. Na zijn dood toonde de farao hem een ongekende eer door hem toe te staan begraven te worden onder de Trappenpiramide en liet zijn naam graveren op de koninklijke monumenten, een privilege dat voorheen alleen aan monarchen was voorbehouden.

Imhotep werd uiteindelijk vergoddelijkt en werd vereerd als de god van de geneeskunde. Hij kan hebben bijgedragen aan de ontwikkeling van geavanceerde mummificatietechnieken die de Egyptenaren in staat stelden de lichamen van farao’s te conserveren.

Wie stelde de vizier aan en hoe machtig waren ze?

Viziers werden aangesteld door de farao’s. Zij legden alleen verantwoording af aan de vorst en konden naar zijn believen worden aangesteld en ontslagen. Er schijnt slechts één vizier te zijn geweest tot het Nieuwe Rijk (ca. 1570 – 1069 v.Chr.), toen er twee viziers werden aangesteld: één voor Opper-Egypte en de andere voor Neder-Egypte.

Het gebruik om viziers te kiezen uit familieleden werd gedurende de gehele Egyptische geschiedenis voortgezet. Wanneer viziers niet werden gekozen uit de familieleden van de koning of leden van zijn directe familie, werden ze meestal geselecteerd uit zijn vertrouwde adviseurs. Imhotep vormt een uitzondering op deze regel.

Zonder de vizier kon de farao Egypte niet regeren

Egypte had het hoogtepunt van zijn macht en rijkdom bereikt onder de 18e en 19e dynastie van het Nieuwe Rijk. Territoriale uitbreiding en bevolkingsgroei maakten het noodzakelijk om meer middelen aan het bestuur te besteden en competente functionarissen aan te stellen om toezicht te houden op de dagelijkse gang van zaken.

Twee viziers werden aangesteld door de farao en waren gelijk in macht en prestige. De viziers waren na de farao’s de machtigsten in Egypte. Er werd van hen verwacht dat ze onpartijdig, rechtvaardig en gezagsgetrouw waren en zich schikten naar het concept van ma’at, dat van alle Egyptenaren, ongeacht hun rang, vereiste dat ze de waarheid handhaafden en in harmonie samenwerkten. De viziers droegen lange witte gewaden die hun zuiverheid symboliseerden en hun toewijding aan harmonie en rechtvaardigheid.

De farao en de vizier: een perfecte symbiose

Het was niet ongewoon dat viziers onder verschillende farao’s dienden. Jonge en onervaren farao’s vertrouwden vaak op hun viziers om het land te besturen tijdens hun minderjarigheid. Viziers bestuurden het land ook wanneer de koning op militaire campagne was en speelden een essentiële rol bij het handhaven van wet en orde in tijden van oorlog en strijd.

Ondanks hun grote macht hadden slechts enkelen geprobeerd de macht te grijpen, en nog minder viziers waren erin geslaagd om farao te worden. De grote stabiliteit van de Egyptische regeringsstructuur heeft zijn wortels in het eerder genoemde concept van ma’at en de waarden van orde en harmonie die alle Egyptenaren moesten handhaven.

Egyptische viziers hadden vele taken

De ontdekking van de tombe van Rechmire in de Thebaanse necropolis bracht vele voorheen onbekende details aan het licht over de taken van de vizier tijdens het Nieuwe Rijk. Rechmire diende als vizier onder twee farao’s, Thoetmosis III (1479 – 1425 v.Chr.) en Amenhotep II (ca. 1425 – 1397 v.Chr.).

Zijn uitbundig versierde tombe bevat een volledige kopie van de Installatie van de Vizier, die de taken van het ambt beschrijft, de methode van selectie en hoe men geacht werd zich te gedragen tijdens het uitvoeren van zijn taken.

Viziers als verdedigers van de onderdrukten

Volgens de tekst die op de muren van de tombe van Rechmire staat gegraveerd, was de belangrijkste taak van de vizier om recht te spreken en geschillen op te lossen. De taken van de vizier worden het best samengevat in dit fragment uit de inscriptie in de tombe van Rechmire:

“Ik verdedigde de weduwe zonder echtgenoot. Ik vestigde de zoon en erfgenaam op de zetel van zijn vader. Ik gaf brood aan de hongerige, water aan de dorstige, vlees en zalf, en kleren aan hem die niets heeft. Ik verlichtte de oude man, gaf hem mijn staf en liet de oude vrouw zeggen: “Wat een goede daad!” Ik haatte onrechtvaardigheid en beging het niet, waarbij ik valse mannen met het hoofd naar beneden liet vastmaken.”

Misdaad en straf in het oude Egypte

Zoals we hierboven zagen, was een van de belangrijkste taken van de vizier in het oude Egypte om de schuldigen te straffen. Wet en orde waren belangrijk in het oude Egypte en de vizier moest ervoor zorgen dat iedereen de wet gehoorzaamde.

Straffen in het oude Egypte waren meestal snel en streng. Veroordeelde criminelen werden soms verdronken in de Nijl, wat betekende dat ze nooit een fatsoenlijke begrafenis zouden krijgen en het hiernamaals niet konden binnengaan. Het was de zwaarst mogelijke straf die een Egyptenaar kon krijgen.

Alle Egyptenaren, van een eenvoudige arbeider tot de farao zelf, streefden ernaar om het hiernamaals te bereiken en de eeuwigheid door te brengen in het gezelschap van de goden. Iemands naam uit de herinnering wissen betekende een ware dood sterven, vergeten worden. Bijgevolg zou dit type straf gereserveerd zijn geweest voor de ergste overtreders.

De vizier diende als de hoogste wetshandhaver van de farao

In theorie was de farao alleen verantwoordelijk voor het handhaven van wet en orde en het bewaren van de harmonie tussen Egypte and de goden die over het land en zijn volk waakten, maar het werd noodzakelijk voor heersers om hun macht te delegeren. Pas in het Nieuwe Rijk begon de vizier echter een belangrijkere rol in de regering te spelen.

Farao’s regeerden Egypte nu via hun viziers, die verantwoordelijk waren voor het horen van strafzaken, het toezicht houden op de openbare bouw en de schatkist, en het controleren van de nomarchen. Een competente vizier coördineerde het werk van verschillende overheidsinstanties en hield het land zowel politiek als economisch bijeen. Zonder viziers zou het onmogelijk zijn geweest om Egypte te besturen en de controle over zijn grote territorium te behouden.

Het leger en de vizier

Na de verdrijving van de Hyksos en de vestiging van de 18e dynastie, ondernamen farao’s een reeks militaire campagnes in Nubië, Libië en de Levant, om de grenzen van Egypte en zijn positie als de leidende militaire macht in het Nabije Oosten uit te breiden en veilig te stellen. Egypte had het hoogtepunt van zijn territoriale uitbreiding bereikt tijdens het bewind van de oorlogszuchtige farao Thoetmosis III, die tot diep in Mesopotamië campagne voerde en Syrië veroverde.

Legergeneraals waren verantwoording verschuldigd aan de farao, maar moesten aan de vizier rapporteren over belangrijke militaire zaken zoals strategie en logistiek. Er is weinig bekend over de exacte rol die de vizier speelde in militaire aangelegenheden. Het is zeer waarschijnlijk dat de vizier optrad als tussenpersoon tussen de farao en zijn generaals en rapporten ontving van generaals en andere functionarissen die gestationeerd waren in verre uithoeken van het Egyptische Rijk tijdens het Nieuwe Rijk.

Viziers die de Egyptische geschiedenis definieerden

Er zijn veel viziers geweest in de Egyptische geschiedenis, maar slechts enkele van hen lieten hun sporen na in de Egyptische samenleving en wier namen en daden de tand des tijds hebben doorstaan. Imhotep is de eerste bekende vizier in de Egyptische geschiedenis, evenals de beroemdste.

Viziers dienden hun farao’s, maar sommigen werden zelf koning

De vizier van koning Cheops, Hemiunu, was waarschijnlijk verantwoordelijk voor de bouw van de Grote Piramide, maar verder is er bijna niets over hem bekend. Ptahhotep I diende onder koning Djedkare Isesi van de 5e dynastie en staat bekend om zijn werk De Instructies van Ptahhotep, een verzameling spreuken die de verschillende deugden opsomt die nodig zijn om een goed leven te leiden in overeenstemming met het concept van Ma’at.

De eerste bekende vizier die zelf een farao werd, was Amenemhat I. Hij diende als vizier onder Mentuhotep IV en volgde hem op de troon op om een nieuwe dynastie te stichten. Het einde van het Middenrijk werd gekenmerkt door toenemende politieke instabiliteit, de verzwakking van de centrale regering en de invasie van de Hyksos. Viziers speelden een prominente rol tijdens de Tweede Tussenperiode.

De vizier Anchu diende onder koning Sobekhotep II van de 13e dynastie en zijn erfgenaam Khendjer. Hij kan wel vijf koningen hebben gediend. Anchu was vizier tijdens een tijd van politieke instabiliteit en wordt geacht een belangrijke rol te hebben gespeeld bij het handhaven van de continuïteit van het bewind.

Ay: de vizier van Achnaton die Toetanchamon vermoord kan hebben

Ay was een edelman die opklom tijdens de Amarna-periode en het bewind van de raadselachtige farao Achnaton (ca. 1353 – 1336 v.Chr.). Ay behield zijn positie tijdens de onrust die ontstond na de dood van Achnaton. Toen de zoon van Achnaton, Toetanchamon, de troon besteeg, was Ay de de facto heerser van Egypte als de grootvizier.

Volgens één theorie was de jonge farao vermoord in opdracht van zijn vizier Ay, maar de meeste egyptologen menen dat Toetanchamon een natuurlijke dood stierf. Ay volgde Toetanchamon op, hoewel hij niet als zijn erfgenaam was aangewezen, en regeerde Egypte gedurende vier jaar. Hij werd opgevolgd door Horemheb, een ervaren generaal die de steun van het leger had.

Het ambt van vizier werd afgeschaft toen de Romeinen Egypte annexeerden

Viziers bestuurden Egypte gedurende duizenden jaren. Het ambt bleef bezet door de allerbeste mannen en overleefde zelfs nadat het oude Egypte in handen viel van buitenlandse invallers. Viziers werden gekozen op basis van verdienste, maar de grote meerderheid van hen was van adellijke afkomst of neven of zonen van de farao.

Oude Egyptenaren verwachtten van hun viziers dat ze onpartijdig, verantwoordelijk en onbaatzuchtig waren en het concept van ma’at hoog hielden. Een grote meerderheid van de viziers in de Egyptische geschiedenis diende hun farao’s en het volk trouw. Farao’s zouden niet in staat zijn geweest om hun grootse monumenten te bouwen zonder de expertise van hun viziers. Viziers waren betrokken bij bijna elk aspect van de regering.

De langzame neergang van Egypte als grootmacht

Onder de 19e dynastie van het Nieuwe Rijk bereikte Egypte waarschijnlijk het hoogtepunt van zijn macht en prestige. Ramses II (1279 – 1213 v.Chr.) vocht tegen het Hethitische Rijk in de Slag bij Kadesh, maar is vooral bekend om de vele monumenten die hij in heel Egypte oprichtte. Zijn vizier Chay genoot het vertrouwen en respect van de koning en heeft waarschijnlijk deelgenomen aan de planning en de bouw van talrijke tempels, monumenten en steden die Ramses tijdens zijn lange bewind bestelde.

Echter, de macht van Egypte nam af tegen het einde van de 19e dynastie, en hoewel Egypte gedurende eeuwen na de dood van Ramses een rijk land bleef, viel het ten prooi aan een opeenvolging van buitenlandse invallers en hield het op te bestaan als onafhankelijk land na de zelfmoord van koningin Cleopatra VII in 30 v.Chr. De annexatie van Egypte door het groeiende Romeinse Rijk markeerde het einde van een beschaving die meer dan drie millennia had bestaan.

Conclusie

Viziers speelden een cruciale rol in alle aspecten van de regering. Farao’s regeerden Egypte via hun viziers, die vele verantwoordelijkheden hadden. De definitie van vizier is volgens egyptologen de machtigste positie in het oude Egypte na die van de farao. Viziers moesten:

• Handelen in overeenstemming met de wet
• Onpartijdig zijn
• Het concept van balans en harmonie, bekend als ma’at, hoog houden
• De decreten van de farao handhaven en de wet en orde bewaren

Oud-Egyptische viziers waren overheidsfunctionarissen die toezicht hielden op openbare projecten, de wet en orde handhaafden, andere functionarissen aanstelden, geschillen oplosten en rapporten van generaals ontvingen. Het is onmogelijk om het oude Egypte voor te stellen zonder de bekwame viziers die hielpen deze grote beschaving op te bouwen.