Elen, Zus van Koning Arthur

Elen de zus van Koning Arthur is een figuur die in slechts één enkele Arthuriaanse bron voorkomt. Desalniettemin kan ze vrijwel zeker worden geïdentificeerd met een zeer prominente figuur uit niet-Arthuriaanse bronnen. In dit artikel zullen we haar verschijning als de zus van Arthur onderzoeken en haar waarschijnlijke oorsprong buiten de Arthurlegendes nagaan.

Wie was Elen, de zus van koning Arthur?

In de Arthurlegendes wordt Elen beschreven als de zus van koning Arthur, maar ze komt slechts in één bron voor. Dit zijn de Welshe Triaden. De Welshe Triaden is een grote verzameling van diverse tradities uit middeleeuws Wales die zijn gegroepeerd in sets van drie.

Eén van deze triaden heeft de titel: ‘De Drie Elens Die uit Ynys Prydain Vertrokken’. Dit is te vinden in het Peniarth MS 126. Deze triade noemt Elen de zus van Arthur als één van deze drie Elens. De volledige tekst luidt:

“Drie Elens die vertrokken uit Ynys Prydain: Elen ferch Coel, Elen ferch Eudaf, en Elen zus van Arthur, waarvan wordt gezegd dat ze met Arthur is meegegaan toen hij tegen Frollo ging vechten, en ze keerde niet terug.”

Wanneer verliet Elen Ynys Prydain (dat wil zeggen, Brittannië)? De triade zegt dat ze met Arthur meeging toen hij tegen Frollo ging vechten. Hij verschijnt als Arthurs vijand in de Historia Regum Britanniae, het werk geschreven door Geoffrey van Monmouth in ca. 1137.

In dat werk wordt Frollo afgebeeld als de Romeinse tribuun die over Gallië heerst in de tijd van Arthur. Arthur vecht tegen hem, doodt hem en verovert Gallië. Het was dus tijdens deze gebeurtenis dat Elen naar verluidt Arthur vergezelde van Brittannië naar Gallië.

Meer is er niet bekend over deze Elen.

Haar identificeren met Elaine

Het is verleidelijk om te proberen Elen te identificeren met Elaine. Dit is de naam van een van Arthurs zussen in Le Morte d’Arthur, geschreven door Sir Thomas Malory in de vijftiende eeuw. Aangezien de naam ‘Elaine’ duidelijk dicht genoeg bij het Welshe ‘Elen’ ligt om te worden begrepen als Malory’s Engelse benadering ervan, zou het feit dat ze beiden worden beschreven als Arthurs zus ons gemakkelijk kunnen doen geloven dat ze een en dezelfde zijn.

Het probleem met deze conclusie is dat we Malory’s Elaine daadwerkelijk kunnen traceren via eerdere bronnen en zien dat ze oorspronkelijk een andere naam had.

Ze wordt gepresenteerd als de vrouw van Nentres van Garlot. In eerdere bronnen is de naam van de vrouw van deze figuur Blasine. Ze verschijnt als zodanig in de Vulgaat Merlijn, bijvoorbeeld. Daar is ze de dochter van Gorlois en Igerna en daarmee de halfzus van Arthur. Andere teksten spellen haar naam als ‘Blaasine’ en ‘Basyne’.

Pas later, zoals in Malory’s Arthurverhaal, zien we haar naam geschreven als ‘Elaine’. Daarom is het duidelijk dat dit personage oorspronkelijk niet voortkomt uit de figuur van Elen zus van Arthur in de Welshe traditie.

Het is echter niet onmogelijk dat Malory de naam van deze zus van Elen heeft overgenomen. Per slot van rekening stamt de tekst waarin ze voorkomt ongeveer uit dezelfde tijd als Malory, dus hij had misschien van haar gehoord.

De ware identiteit van Elen, de zus van koning Arthur

Een vergelijking van verschillende Welshe bronnen wijst in de richting van de ware identiteit van Elen, de zus van Arthur. Bedenk dat ze samen met twee andere Elens verschijnt in de triade die haar vermeldt.

Onthoud bovendien dat van Elen de zus van Arthur werd gezegd dat ze Brittannië had verlaten op een veldtocht naar Gallië. Dit was toen Arthur een groot deel van Europa veroverde en oorlog voerde tegen de Romeinen, zoals in detail beschreven door Geoffrey van Monmouth.

De twee andere Elens

Met deze twee feiten in gedachten doen we er goed aan om te overwegen wie de andere twee Elens in deze triade waren. Eén van hen was de dochter van Coel Hen. Zij was de vrouw van keizer Constantius en de moeder van Constantijn de Grote. Het idee dat zij de dochter was van koning Coel van Brittannië wordt niet ondersteund door meer hedendaagse archieven.

Bovendien is er geen overtuigend bewijs dat ze ooit in Brittannië is geweest. Ze was al lang gescheiden van Constantius voordat hij in Brittannië campagne voerde, en ze kreeg pas in 312 weer een vooraanstaande positie, wat was nadat Constantijn de Grote Brittannië al had verlaten.

De andere Elen is veel belangrijker voor onze discussie. Zij was de dochter van een koning die in Welshe bronnen wordt geregistreerd als ‘Eudaf Hen’, en als ‘Octavius’ door Geoffrey van Monmouth. Ze was de vrouw van Magnus Maximus volgens een sterke Welshe traditie.

Hoewel er geen hedendaagse bronnen zijn die dit bevestigen, wordt de zoon van Maximus, Victor, vaak beschreven als een ‘zuigeling’ ten tijde van zijn verheffing tot de positie van Augustus in 384.

Aangezien Maximus al minstens een paar jaar in Brittannië was vóór zijn usurpatie tegen Gratianus in 383, moet hij logischerwijs bij zijn vrouw zijn geweest en zijn zoon hebben verwekt terwijl hij in Brittannië was.

Zonder bewijs dat Maximus al met zijn vrouw getrouwd was voordat hij in ca. 380 in Brittannië werd gestationeerd, ondersteunt dit sterk de conclusie dat zijn vrouw uit Brittannië kwam. Wetenschapper Peter Bartrum, een gerespecteerde autoriteit op het gebied van deze periode, stelde dat er “geen reden is om aan deze traditie te twijfelen”.

Toen Elen ferch Eudaf Brittannië verliet

Waarom is dit zo belangrijk? Nou, het betekent dat de informatie over deze Elen in de Welshe traditie een redelijke kans heeft om accuraat te zijn, in tegenstelling tot in het geval van Elen ferch Coel Hen.

Nog belangrijker dan dit zijn de omstandigheden waaronder Elen, de vrouw van Maximus, Brittannië verliet. De triade die hierboven werd geciteerd, verklaarde de omstandigheden van haar vertrek niet. Dit is echter niet de enige triade die haar vertrek uit Brittannië vermeldt.

Een andere is de triade getiteld ‘Drie Lichtingen die van dit eiland vertrokken, en niet één van hen kwam terug’. De eerste vermelding luidt:

“De eerste ging met Elen van de Legers en Cynan, haar broer.”

De verwijzing hier is duidelijk naar een militaire macht. Cynan verschijnt elders in Welshe teksten als de metgezel van Magnus Maximus op zijn expeditie naar Gallië.

De betekenis hiervan is dat het betekent dat Elen ferch Eudaf wordt geassocieerd met zeer vergelijkbare omstandigheden als Elen de zus van Koning Arthur. Net zoals Elen de zus van Arthur in verband wordt gebracht met een militaire expeditie naar Gallië om tegen de Romeinen te vechten, werd ook Elen de vrouw van Maximus geassocieerd met een militaire expeditie naar Gallië om tegen de Romeinen te vechten.

Bovendien, net zoals van Elen de zus van Arthur wordt gezegd dat ze nooit naar Brittannië is teruggekeerd, wordt dezelfde uitspraak gedaan over Elen de vrouw van Maximus. Het is fascinerend dat twee vrouwen met dezelfde naam beide worden geassocieerd met zulke vergelijkbare omstandigheden. Zou hier een grotere betekenis achter kunnen zitten?

Bewijs dat Elen de zus van Arthur Elen ferch Eudaf was

Deze overeenkomsten suggereren dat deze twee Elens (de zus van Arthur en de dochter van Eudaf) eigenlijk dezelfde oorspronkelijke persoon waren. Hoewel ze vergelijkbaar zijn, zijn de omstandigheden waarmee ze beide worden geassocieerd niet zo vergelijkbaar dat ze een dergelijke conclusie vereisen. Het zou gewoon toeval kunnen zijn.

Het argument dat ze dezelfde persoon waren, wordt aanzienlijk versterkt door de sterke overeenkomsten tussen koning Arthurs legendarische invasie van Gallië en de historische usurpatie van het West-Romeinse Rijk door Magnus Maximus.

De gerenommeerde wetenschapper David Dumville merkte deze overduidelijke overeenkomsten op en betoogde dat de legende van Arthurs Europese veldtocht was afgeleid van Maximus’ invasie. Een vergelijking van de twee gebeurtenissen onthult overeenkomsten die hoogstwaarschijnlijk niet aan toeval te wijten zijn.

Vergelijking van de invasies van Arthur en Maximus

Zowel Maximus als Arthur beginnen hun veldtocht door Brittannië te verlaten en in Gallië aan te komen met een groot leger. Ze komen allebei de Romeinse heerser van Gallië tegen (Gratianus in het geval van Maximus, Frollo in het geval van Arthur). Zonder enige grote veldslag, nadat de meerderheid van het Gallische leger van kant is gewisseld, vlucht de Romeinse leider.

De Romeinse leider wordt vervolgens gevangengenomen en gedood in een één-op-één situatie. In de Arthurlegende is het koning Arthur die Frollo doodt, terwijl Gratianus werd gedood door Andragathius, de cavaleriecommandant van het leger van Maximus. Het is Andragathius die de Arthurfiguur in deze gebeurtenissen lijkt in te nemen.

In zowel de Arthurlegende als de historische realiteit van de vierde eeuw gingen er enkele jaren voorbij zonder enig openlijk conflict tussen de twee partijen. Hier kwam een einde aan toen Arthur besloot Rome aan te vallen, net zoals Maximus zijn leger in 387 op Italië afstuurde.

Tijdens deze gebeurtenis hebben de mannen van Arthur een conflict met een Romeinse senator genaamd Petreius, net zoals een prominente tegenstander van Maximus ten tijde van zijn invasie van Italië een senator was met de naam Petronius.

Hierna vocht Arthur zijn beslissende veldslag tegen de Romeinen en een groot leger bestaande uit andere naties in een vallei genaamd Siesia. Andragathius vocht op zijn beurt tegen het grote leger van Theodosius, bestaande uit Romeinen en talrijke niet-Romeinse bondgenoten, in Siscia in Kroatië.

Wat dit betekent voor Elen

Op basis van dit bewijs, wat kunnen we concluderen over Elen de zus van Arthur?

Bovenstaande vergelijking geeft aan dat de legendarische invasie van Gallië door Arthur echt voortkomt uit de usurpatie van Magnus Maximus. Dit zou koning Arthur tot een samengestelde figuur maken, zoals veel geleerden in de loop der jaren hebben gesuggereerd.

Naast de figuur uit de zesde eeuw die tegen de Saksen in Brittannië vocht, zou de legendarische koning Arthur gedeeltelijk identificeerbaar zijn als Andragathius, de cavaleriecommandant van Magnus Maximus.

Daarom is de vermelding dat Arthur een zus had genaamd Elen, die hem vergezelde op deze Europese veroveringstocht, klaarblijkelijk afgeleid van tradities die oorspronkelijk over Elen de vrouw van Maximus gingen.

Hoewel dit haar associatie met Arthur op bevredigende wijze verklaart, verklaart het niet direct waarom Elen specifiek de zus van Arthur werd. Is er iets over Elen ferch Eudaf dat zou kunnen leiden tot de onjuiste conclusie dat ze de zus van deze Britse koning was?

Hoe Elen de zus van koning Arthur werd

Bedenk dat de historische figuur wier activiteiten lijken overeen te komen met die van koning Arthur in de legende, Andragathius is. Dit feit kan wel eens de sleutel zijn om te begrijpen hoe Elen, de vrouw van Maximus, via één lijn van overlevering werd herinnerd als de zus van koning Arthur.

Er kan een goede zaak voor worden gemaakt dat Andragathius zelf herinnerd werd als de zoon van Maximus. In Welshe archieven vinden we dat Maximus een zoon krijgt genaamd Anthun. Hij wordt de Koning van Griekenland genoemd en staat aan het hoofd van een genealogische lijst waarin veel van zijn naaste nakomelingen duidelijk Germaanse namen hebben.

Beide aspecten van de figuur Anthun kunnen worden verklaard als we hem identificeren als Andragathius. Hoewel Andragathius nooit zo ver is gekomen als Griekenland zelf, is het idee dat iemand die nauw verbonden is met Maximus tot aan Griekenland heeft veroverd, duidelijk geworteld in zijn historische veldtochten door heel Europa.

Aangezien Andragathius naast Maximus zelf de meest prominente rol in die veroveringen had, is het dus logisch om Anthun met Andragathius te identificeren. Het feit dat Anthun op de voet wordt gevolgd door duidelijk Germaanse namen (waarschijnlijk voornamelijk Gotisch) ondersteunt dit sterk, in zoverre dat ‘Andragathius’ een Gotische naam is.

Nu Andragathius werd herinnerd als de zoon van Maximus, zou dit betekenen dat Elen herinnerd had moeten worden als de moeder van ‘Arthur’ (dat wil zeggen, Andragathius). Hoe is dit te rijmen met het feit dat ze Arthurs zus wordt genoemd?

Van moeder tot zus

Er zijn ten minste twee manieren waarop deze verbastering had kunnen optreden. Eén manier is dat het het resultaat was van een algemene verwarring die soms voorkwam in de archieven onder naaste familieleden.

Zo was Eudaf bijvoorbeeld de schoonvader van Maximus, en toch is er ten minste één document dat hem beschrijft als zijn zoon. Een ander voorbeeld is Aedan en zijn vader Gabran, koningen van Dalriada die soms in Welshe archieven verschijnen met hun familierelatie omgedraaid.

Evenzo zijn er veel gevallen waarin generaties worden overgeslagen. Brychan wordt bijvoorbeeld een directe zoon van Tewdrig gemaakt in het Leven van St Cadoc, terwijl andere documenten verduidelijken dat hij de kleinzoon van Tewdrig was via zijn dochter Marchell.

Misschien wel het meest relevante voorbeeld is direct gerelateerd aan Elen zelf. Zoals we eerder zagen, noemt de triade waarin zij verschijnt Cynan haar broer. Andere bronnen noemen Cynan echter haar neef.

Daarom heeft wellicht alleen al het feit dat Andragathius en Elen geloofd werden nauw verwant te zijn, geleid tot de foutieve beschrijving van haar als ‘Arthurs’ zus.

Een meer specifieke verklaring

Aan de andere kant kan er een meer specifieke reden voor deze fout zijn. Zoals al eerder vermeld, worden individuele generaties af en toe overgeslagen. Een ander voorbeeld, naast het eerder gegeven voorbeeld, is dat een zekere Athrwys van Glywysing en Gwent in het Harleian MS 3859 wordt gepresenteerd als de zoon van Tewdrig, ondanks het feit dat andere archieven duidelijk maken dat hij de kleinzoon van Tewdrig was.

Daarom, aangezien Andragathius blijkbaar herinnerd werd als de zoon van Maximus (als ‘Anthun’, klaarblijkelijk een verbasterde vorm van het eerste deel van zijn naam), zou hij daarom natuurlijk beschouwd zijn als de zoon van Elen. Dit zou hem echter ook de kleinzoon maken van Eudaf, de vader van Elen.

Misschien heeft dit er soms toe geleid dat hij werd beschreven als de directe zoon van Eudaf. Als dat zo is, zou dit de indruk wekken dat hij eigenlijk de broer van Elen was in plaats van haar zoon.

Op een ietwat vergelijkbare manier slaan sommige documenten generaties over omdat ze opvolgingslijnen vastleggen. We zien hier genoeg voorbeelden van in het Harleian MS 3859.

Anthun verschijnt elders in Welshe genealogieën met de alternatieve naam ‘Dynod’. Geoffrey van Monmouth gebruikte ‘Dionotus’ als een Latijnse vorm van deze naam. Geoffrey’s Dionotus was een medewerker van Magnus Maximus die de laatstgenoemde had aangesteld als de koning van Brittannië na Eudaf (of ‘Octavius’, zoals Geoffrey hem noemt).

Daarom, uitgaande van de identificatie van Dionotus met Anthun/Dynod uit de genealogieën, zou dit betekenen dat hij logischerwijs geregistreerd zou zijn als de opvolger van Eudaf.

In feite wordt bewijs dat dit is gebeurd, gezien in Le Petit Bruit. Dit document uit 1309 bewaart aantoonbaar enige accurate informatie uit de Vroege Middeleeuwen. Het verwijst naar een figuur met de naam Edbright als een van de voorgangers van koning Arthur. Op basis van de informatie over hem, kan hij vrijwel zeker worden geïdentificeerd met Andragathius.

Opvallend genoeg wordt hij de zoon van ‘Edgar’ genoemd. Het is zeer waarschijnlijk dat dit een vrije Engelse benadering is van ‘Eudaf’. Dit zou dus het idee ondersteunen dat Andragathius (Anthun/Dynod) soms werd herinnerd als de zoon van Eudaf.

Aangezien Andragathius bovendien een volwassen cavaleriecommandant was in de tijd dat Maximus zijn zoontje kreeg met zijn klaarblijkelijk Britse vrouw, is het duidelijk dat Andragathius niet daadwerkelijk Elens zoon geweest kan zijn. Hij was waarschijnlijk ongeveer even oud als zij.

Dit zou de identificatie van hen als broer en zus, in plaats van moeder en zoon, hebben aangemoedigd.

Conclusie

Concluderend is de verschijning van Elen de zus van Arthur in de Welshe traditie vrijwel zeker het resultaat van het feit dat koning Arthur een samengestelde figuur is. Ze verschijnt alleen in de context van Arthurs invasie van Gallië om tegen de Romeinen te vechten. Het bewijs suggereert sterk dat dit verslag afkomstig is van de verovering van het West-Romeinse Rijk door Magnus Maximus, waarbij zijn cavaleriecommandant Andragathius de figuur is wiens activiteiten werden gecombineerd met die van de zesde-eeuwse Arthur.

In lijn hiermee wordt Maximus in de Welshe traditie geassocieerd met zijn vrouw Elen in de context van zijn Europese veldtocht. De verwijzingen naar Elen de dochter van Eudaf lijken zo op die van Elen de zus van Arthur dat ze duidelijk dezelfde figuur zijn.

De reden waarom Elen dochter van Eudaf herinnerd werd als de zus van Arthur is waarschijnlijk omdat Andragathius in sommige tradities werd herinnerd als de zoon van Eudaf. Dit komt mogelijk doordat hij naar verluidt Eudaf opvolgde als koning van Brittannië, hoewel er ook andere mogelijkheden bestaan.

Bronnen

Bartrum, Peter, A Welsh Classical Dictionary, 1993

Howells, Caleb, King Arthur: The Man Who Conquered Europe, 2019