Tezcatlipoca

Tezcatlipoca: De Rokende Spiegel. De naam Tezcatlipoca (uitgesproken als Tez-kat-lee-po’-ka) betekent de “rokende spiegel” in het Nahuatl. Dit is de taal van de Azteken. In de Azteekse mythologie was hij de god van de nacht, de dood, de hemel, de nachtelijke winden en nog veel meer.

Hij was een god met vele namen en gedaanten, en dit artikel behandelt waarom hij een van de belangrijkste goden in het pantheon was.

Wie was Tezcatlipoca in de Azteekse Mythologie?

Dat is helaas een moeilijke vraag om te beantwoorden. Hij bestond al vóór de Azteekse mythologie en kwam ook voor in de Olmeekse en Maya-religies. Net als andere goden had hij een vreemd mengsel van oorsprongsverhalen en mythische vertellingen over hem. Maar zijn naam duikt vele malen op in talloze verhalen, en soms voor verschillende goden. Hij was een machtige god, almachtig, alomtegenwoordig en, naar sommigen geloven, onzichtbaar.

Dit kan echter slechts onze interpretatie zijn vanwege het ontbreken van een groot aantal artistieke afbeeldingen van de god. Hij was een van de vier scheppergoden en dus onmisbaar bij het begin van de wereld. Hoewel hij de tweede zoon was, was hij hoogstwaarschijnlijk de machtigste god in het pantheon.

De vertaling van zijn naam is verbonden met obsidiaan, het zwarte vulkanische glas. De Azteken noemden dit glas een rokende spiegel, en het werd gebruikt als daadwerkelijke spiegels. De Azteken gebruikten het materiaal ook voor rituele doeleinden. Obsidiaan werd met name gebruikt voor de lemmeten van rituele offers.

Tezcatlipoca was een van de Azteekse goden die werd aanbeden door middel van menselijke offers. Aan Tezcatlipoca werden vele symbolen toegeschreven, zoals de jaguar. Maar het gebruik van een spiegel als afbeelding is intrigerend.

Misschien kon men door de spiegel de god zien. Of de god kon een gelovige zien die ervoor stond. Hoe dan ook, de macht van Tezcatlipoca was goed gedocumenteerd. Hij stond bekend onder vele namen en epitheta, die elk nog machtiger klonken dan de vorige.

Volgens verhalen en bronnen was de Azteekse god Tezcatlipoca niet bepaald een vriendelijke god. Hij was almachtig en alziend. Tegelijkertijd had hij de reputatie strijdlustig, gewelddadig en competitief te zijn. Hij leek ervan te genieten om te vechten met zijn broer Quetzalcoatl. Vanwege deze rivaliteit werd hij ook wel de Azteekse jaguargod, jaguar-godheid of Azteekse pantsergod genoemd.

Zoals men zou kunnen verwachten, werd de jaguar geassocieerd met macht, geweld, stealth, bloed en strijd. En al deze zaken vielen onder het domein van Tezcatlipoca. Deze machtige god was een kracht waarmee rekening gehouden moest worden. Dus vierden ze zijn macht in een van de meest grandioze rituelen van de Azteekse cultuur. Hij werd ook beschouwd als de god van de vijfde wereld, dat is de wereld die wij vandaag bewonen.

Tezcatlipoca: Het Begin van een Scheppergod

De meeste mythen beweren dat Tezcatlipoca werd geboren uit de god van de dualiteit, Ometeotl. Deze god was zowel mannelijk als vrouwelijk, en dat gold ook voor de “ouders” van vier zonen. Hun namen waren Quetzalcoatl, Tezcatlipoca, Xipe Totec en Huitzilopochtli.

Zij bestonden vóór de wereld. Maar omdat hun jongste broer zonder vlees werd geboren, moesten zij wachten. Volgens de legendes duurde het 600 jaar voordat Huitzilopochtli zijn vlees had ontwikkeld. Daarna konden de broers beginnen met de schepping van al het leven.

De mythen richten zich op de bijdragen van Tezcatlipoca en Quetzalcoatl aan de opbouw van de wereld. Hoewel veel verhalen draaien om hun vijandschap, beschrijven sommige hun samenwerking. Een van de bekendste myten stelt dat deze broers samenwerkten om Cipactli te doden. Dit was een vrouwelijk, krokodilachtig monster dat door de lege oceanen van de wereld zwierf.

Ze hadden vlees nodig om de schepping te beginnen, en dus lokten de twee broers haar naar zich toe om haar aan te vallen. Tezcatlipoca gebruikte zijn linkervoet als lokaas, die ze afscheurde bij het enkelgewricht. Daarom wordt de Azteekse god in veel van zijn afbeeldingen vaak getoond zonder linkervoet. Toen ze in hun val liep, scheurden ze haar uit elkaar. De broers gebruikten haar lichaam om de hemel en de aarde en nieuw leven te scheppen.

Tezcatlipoca en Quetzalcoatl

Maar de relatie tussen Tezcatlipoca en Quetzalcoatl leek daarna alleen maar te verslechteren. De goden gingen de wereld creëren met een god als zon voor elk van hen. Telkens wanneer ze er een creëerden, werd deze na een aantal jaren vernietigd. De goden namen de plaats van de zon in. De Azteken geloofden dat het de goden waren die de beweging van hemellichamen beheersten.

Er zijn zoveel verhalen over welke god welke zon en welke wereld beheerste. Maar over het algemeen stellen de meeste codices dat Tezcatlipoca de eerste wereld regeerde. Goden offerden zichzelf om leven te brengen aan de nieuwe werelden. Maar in latere mythen bleven ze nog steeds bestaan.

Reuzen bevolkten de wereld van Tezcatlipoca. Ze zwierven rond en aten alleen planten. De wereld bestond 676 jaar voordat deze in vernietiging viel. De Azteken deelden deze jaren op in periodes van 52 jaar. Zo lang geloofden zij dat een god een “cyclus” van het beheersen van de zonsbewegingen kon voltooien.

Na elke periode van 52 jaar hielden de priesters een ceremonie om de wereld nog eens 52 jaar in stand te houden. Maar in het geval van Tezcatlipoca kwam zijn wereld niet verder dan 676 jaar. Quetzalcoatl vond dat Tezcatlipoca geen volledige zon kon zijn omdat hij geen voet had.

Dus sloeg hij hem en dreef hem weg, waardoor deze wereld werd vernietigd. Ofwel Tezcatlipoca ofwel Quetzalcoatl stuurde jaguars om alle overgebleven reuzen te verslinden. Zo begon de tweede wereld onder het bewind van Quetzalcoatl, en ook die werd later vernietigd. De competitie en vijandschap tussen de broers ging door. Uiteindelijk eindigde de wereld met de schepping van de vijfde zon, die is degene die wij nog steeds bewonen.

Veel mythen stelden dat het Tezcatlipoca was die deze wereld regeerde. Ten tijde van de Azteken vreesden zij dat Quetzalcoatl zijn tijd afwachtte om terug te keren. Dan zou hij de vijfde wereld vernietigen en zo zijn broer opnieuw verslaan.

De Vele Namen van de Azteekse God Tezcatlipoca

Omdat hij zo machtig was, stond Tezcatlipoca bekend onder vele namen en epitheta. Hij had vele facetten in zijn goddelijke persoonlijkheid. Maar hij had ook vele namen omdat hij van cultuur tot cultuur trok.

• Zwarte Tezcatlipoca

• God II in de Maya-traditie

• Tepeyolohtli, een jaguargod die in een berg leefde. (Dit was mogelijk de getransformeerde gedaante van Tezcatlipoca)

• Kostbare Uil, Chalchiuhtecólotl

• Kostbare Kalkoen, Chalchiuhtotolin

• Yaotl, wat vijand betekent (patroon van krijgers)

• Titlacauan, wat ‘wij zijn zijn slaven’ betekent

• Ipalnemoani, wat ‘hij door wie wij leven’ betekent

Sommige bronnen stelden dat de Azteken geloofden dat Tezcatlipoca van gedaante kon veranderen in allerlei vormen. Dit konden dieren zijn of andere goden of facetten van zijn persoonlijkheid. Hij kon het ene moment royaal zijn en het volgende moment bruut.

Hoewel hij bijvoorbeeld een patroon van krijgers was, beschermde hij hen niet altijd. Sommige verhalen vertelden hoe hij op hen wachtte bij kruispunten onder dekking van de duisternis. Hij was op zoek naar een machtige uitdaging.

Het was niet geheel ongewoon voor een god om dubbele of tegenstrijdige eigenschappen te hebben. Zelfs de ouders van Tezcatlipoca waren één god, zowel mannelijk als vrouwelijk. Net als een mens was Tezcatlipoca zowel goed als slecht, donker en licht, woede en liefde, dier en mens. De lijst gaat door.

De Andere Verhalen: Verhalen over Tezcatlipoca

Xolotl was de god die met honden werd geassocieerd, en hij had zelfs een hondenhoofd. Toch was Tezcatlipoca mogelijk het begin van de eerste honden. Sommige verhalen bespreken hoe de honden hun oorsprong in de wereld vonden. Een vloed vernietigde de vierde wereld of zon. Chalchihuitlicue, de watergodin, beheerste die wereld.

Tezcatlipoca, om de wereld te vernietigen, plaagde haar dat ze niet echt om de mensen gaf. Dus huilde zij totdat de wereld overstroomde en instortte. Nu, sommigen overleefden deze vloed, maar alleen de meest rechtvaardigen. Twee mensen in het bijzonder overleefden, een echtpaar genaamd Tata en Nene.

Ze reisden per boot door de vloed totdat ze land bereikten. Daar besloten ze vis te koken boven een vuur. Maar het vuur verstoorde de sterren, twee sterren in het bijzonder. Deze sterren klaagden bij Tezcatlipoca, die hen wreekte. Het verhaal gaat dat hij de twee mensen onthoofdde en hun hoofden aan hun billen bevestigde. Zo ontstonden de honden.

Tezcatlipoca en Zijn Liefde voor Muziek

Een ander verhaal ging over Tezcatlipoca en muziek. Blijkbaar was hij een groot liefhebber ervan en moedigde hij het aan onder zijn volk. Het speelde een rol in de rituelen waarmee hij werd aanbeden. Op een dag vroeg Tezcatlipoca de windgod om naar de zon te gaan om muziek naar de aarde te brengen. Destijds woonden alle musici bij de zon.

De windgod ging, maar hij nam ook een schildpad, een walvis en een zeemeermin mee. Dit waren allemaal assistenten van Tezcatlipoca. Eenmaal aangekomen, weigerde de zon hen de toegang. Hij zei tegen zijn musici dat ze niet met de windgod mochten praten, anders zou hij hen naar de aarde werpen.

De windgod begon te zingen. Een van de musici was zo geraakt dat hij niet luisterde naar de instructies van de zon. Hij volgde de windgod en werd gestraft door naar de aarde te worden gezonden. Dat was de komst van muziek bij het Azteekse volk. Tijdens hun Tóxcatl-festival brak de god-imitator op elke stap een fluit toen hij naar het altaar liep.

Tezcatlipoca en Quetzalcoatl, de Strijd Tussen Broers

De verhalen van deze broederlijke rivaliteit vullen de mythische ‘bibliotheek’ van de Azteken. De strijd begon in de eerste wereld toen Quetzalcoatl Tezcatlipoca van zijn plaats verwijderde. Toen Quetzalcoatl eenmaal de tweede zon van de wereld werd, verwijderde Tezcatlipoca hem. Hij veranderde zichzelf in een jaguar/tijger/panter en wierp Quetzalcoatl van zijn plaats. Het was een uitstekende wraak, want het was precies zoals Quetzalcoatl hem had aangedaan.

Er was nog een ander verhaal over de broers, maar het is enigszins vermengd met de werkelijkheid. Er leefde (of mogelijk niet) een heerser genaamd Topiltzin-Quetzalcoatl. Volgens de mythe was deze man mogelijk de inspiratie voor Quetzalcoatl als goddelijke figuur. Het verhaal vertelt dat Tezcatlipoca, nog altijd verbitterd over het verleden, hem overhaalde om dronken te worden.

In de cultuur was het niet acceptabel om zeer dronken te zijn, zeker niet in het openbaar. Topiltzin dronk pulque, de alcoholische drank die de Azteken consumeerden. Hij werd zo dronken dat hij met zijn eigen zus sliep. Niet alleen dat, maar zij was een priesteres die een celibaatsgelofte had afgelegd. Toen zijn hoofd weer helder werd, schaamde Topiltzin-Quetzalcoatl zich zo dat hij vluchtte. Hij liet zijn troon leeg achter.

Tezcatlipoca nam zijn plaats in, en nu had hij de leiding over de vijfde wereld. Hij en Quetzalcoatl werkten om de een of andere reden samen om deze wereld en zijn nieuwe mensen te maken. Het was mogelijk zelfs Tezcatlipoca die zijn broer vergezelde naar de onderwereld. Daar verzamelden zij botten om het volgende volk te maken.

De Azteken geloofden echter dat het einde van Tezcatlipoca op een dag zou komen. Quetzalcoatl zou terugkeren om wraak te nemen op zijn broer. Sommige legendes zeiden dat de Azteken dachten dat Cortés de belichaming van Quetzalcoatl was. Maar dit was hoogstwaarschijnlijk slechts een gerucht.

De Rokende Spiegel en Zijn Priesters: Rituelen, Aanbidding en Meer

De tempel die aan Tezcatlipoca was gewijd, bevond zich in Tenochtitlan. Dit was de belangrijkste tempel, maar er waren nog andere kleinere tempels in de stad. De god werd ook aanbeden in andere Azteekse steden. In elke tempel brandde altijd wierook.

Tezcatlipoca was een veelvereerde god, want hij had macht over heerschappij en waarzeggerij. Zijn priesters werden hoogstwaarschijnlijk als kind naar de tempel gebracht om te worden opgevoed onder de heerschappij van de god. Nieuwe kinderen baden en brachten offers aan Tezcatlipoca, om zijn heerschappij te eren.

Tezcatlipoca werd gevierd en geëerd tijdens de 9e maand. Een van zijn festivals was Miccailhuitontli of “Klein Feest van de Doden”. Zijn andere festival was tijdens de 15e maand. Dit heette Panquetzaliztli, of “Hijsen van de Vaandels.”

Toxcatl, het Grootste Festival voor Tezcatlipoca

Zijn belangrijkste festivalmaand was Toxcatl. Het was de vijfde maand van de 18-maandelijke Azteekse kalender. Gedurende deze tijd was er een belangrijk festival, een van de meest langdurige en uitgebreide. Voorbereidingen werden een jaar van tevoren gemaakt. De priesters selecteerden een jongeman om de rol van ixiptia of “goddelijke imitator” te spelen. Soms werd de man uit hun eigen volk gekozen of uit de slaven of krijgers die ze hadden.

Soms kozen ze ook vrouwen, als ze een vrouwelijke godin vierden, maar dit kwam minder vaak voor. De priesters wasten de uitgekozen mannen en vervolgens werd hij een jaar lang behandeld als de belichaming van Tezcatlipoca. Hij werd geëerd, aanbeden, gevoed, gekleed en op een voetstuk geplaatst.

Twintig dagen voordat het offer plaats zou vinden, keerde de man terug naar de staat van krijger. Hij kreeg ook vier vrouwen. Deze vertegenwoordigden de vier godinvrouwen van Tezcatlipoca. Deze vrouwen waren zorgvuldig geselecteerd en een heel jaar lang als godinnen behandeld.

Toen was het tijd voor de ceremonie. Er werd gegeten en gedanst. De god-imitator werd opnieuw aanbeden en vereerd. Maar toen was het tijd voor het heilige offer. De krijger beklom de treden van de tempel. Op elke tree werd een andere fluit gebroken. Bovenaan grepen de priesters hem en sneden zijn hart eruit met een obsidiaan lemmet. Ze kunnen hem ook hebben onthoofd of gevild. De priesters of anderen kunnen ook het overgebleven vlees hebben opgegeten.

Het was een grote eer om te worden uitgekozen voor zo’n glorierijk offer. Ze selecteerden het volgende slachtoffer nadat het eerste was gestorven. De schedels werden in de tempel bewaard, en het volgende slachtoffer kreeg mogelijk de huid van het vorige slachtoffer om te dragen.

Afbeeldingen van de Azteekse Jaguargod

Hoewel er niet zoveel afbeeldingen van Tezcatlipoca zijn als historici zouden willen, zijn er toch nog enkele. Dit gebrek aan afbeeldingen kan te wijten zijn aan de vernietiging van vele codices over de Azteekse cultuur. In de kunst heeft Tezcatlipoca meestal zwarte strepen over zijn gezicht. Hij werd vaak afgebeeld met een hoofdtooi van veren, vaak gemaakt van kalkoenveren. Hij draagt een schild en een speer.

Omdat hij zijn voet verloor bij het maken van de wereld, wordt hij als zodanig afgebeeld. Maar een slang, bot of obsidiaan/rokende spiegel bevindt zich op die plaats. De spiegel, indien niet op de voet, kan op de borst zitten. Soms werd hij zelfs getoond als een jaguar.

In het British Museum bevindt zich een Tezcatlipoca-beeld, of beter gezegd een schedel. Het is van turkoois, gemaakt van verschillende gekleurde stenen. Hoewel het voorwerp angstaanjagend is, is het ook vrij mooi. Dit kan het geschenk zijn geweest dat Moctezuma II aan Cortés gaf bij diens aankomst.

Conclusie

Bekijk de samenvatting van het artikel over “de Rokende Spiegel”:

• Tezcatlipoca was de “Rokende Spiegel” in de Azteekse mythologie. Hij was de god van de nacht, de dood, de waarzeggerij, de heerschappij, obsidiaan, oorlog, conflict en nog veel meer. Hij was alomtegenwoordig en werd vaak als onzichtbaar beschouwd.

• Hij was een van de machtigste goden in het Azteekse pantheon en een van de scheppergoden.

• Hij was een van de vier zonen die aan het begin der tijden uit Ometeotl werden geboren.

• Hij gaf zijn voet op om Cipactli te lokken en de opbouw van de wereld te beginnen.

• Hij en zijn broer Quetzalcoatl waren vaak in competitie. Er zijn veel verhalen over hun gevechten.

• Tezcatlipoca stond bekend onder vele namen en gedaanten. Sommige Azteken geloofden dat hij van gedaante kon veranderen, vooral in een jaguar.

• Priesters bereidden elk jaar een god-imitator voor. Na een jaar offerden zij hem met een obsidiaan lemmet.

• Tezcatlipoca wordt vaak getoond met zwarte strepen op zijn gezicht en andere lichaamsdelen. Hij heeft een obsidiaan spiegel op zijn borst of in plaats van zijn voet.

• Hij had de controle over de vijfde wereld, maar de Azteken geloofden dat zijn tijd op een dag zou eindigen. Misschien zou het Quetzalcoatl zijn die kwam om er een einde aan te maken.

Tezcatlipoca was een van de machtigste goden in de Azteekse mythologie, maar ook een van de meest vloeiende. Hij bewoog van aspect tot aspect. Hij veranderde in de loop der tijd, door culturen heen en afhankelijk van de omstandigheid.

Hij kan symbool hebben gestaan voor de voortdurende verandering die in het leven plaatsvindt. Hij was altijd op zoek naar macht en gewin. Maar hij vertegenwoordigde ook verlies en het conflict dat daarmee gepaard gaat. Hoewel deze god als alomtegenwoordig en almachtig werd beschouwd, zou zijn tijd moeten aflopen. Als de Azteken vandaag nog leefden, zouden zij hem dan nog steeds als de god van deze wereld beschouwen? Of is zijn tijd al verstreken met de komst van de Spanjaarden? Dat zullen wij nooit weten.