De slag aan de rivier de Bassas
Door Caleb Howells
De slag aan de rivier de Bassas is een van de meest intrigerende veldslagen uit de Arthuriaanse legenden. Het was een van Arthurs beroemde twaalf veldslagen tegen de Angelsaksen, vermeld in de vroegste bron die Arthurs loopbaan beschrijft. In tegenstelling tot de meeste andere veldslagen is er vrijwel niets over bekend. Met name de locatie van deze slag is het onderwerp geweest van intense speculatie, zonder dat er ook maar iets in de buurt van een consensus is ontstaan. In dit artikel onderzoeken we wat de beschikbare informatie ons vertelt, en vergelijken we de concurrerende theorieën over de locatie van deze slag.
Wat was de slag aan de rivier de Bassas?
De slag aan de rivier de Bassas was de zesde van Arthurs twaalf veldslagen die in de Historia Brittonum worden genoemd. Hij wordt vermeld in een passage over Arthurs veldtochten tegen de Angelsaksen, die sinds ca. 430 steeds meer van Brittannië hadden veroverd. Aan de slag aan de rivier de Bassas wordt geen expliciete datum toegekend, maar de Historia Brittonum suggereert dat hij ergens in de eerste helft van de zesde eeuw plaatsvond.
Hoewel het de zesde slag was, was het pas de derde slaglocatie in Arthurs Saksische veldtocht. Dat komt doordat de slagen twee, drie, vier en vijf allemaal op de tweede slaglocatie plaatsvonden.
Bassas is vooral beroemd om het feit dat de locatie uiterst moeilijk te bepalen is. Bij de meeste andere slaglocaties bestaat algemene overeenstemming over een paar plausibele locaties. Bij de rivier de Bassas is de locatie echter zo ontwijkelijk gebleken dat er volstrekt geen consensus over is ontstaan.
De slag is ook opvallend doordat het wellicht de enige van de twaalf veldslagen is waarvoor buiten de Historia Brittonum helemaal geen traditie bestaat. Waarlijk, dit is de meest ontwijkelijke en mysterieuze van Arthurs twaalf veldslagen.
De slag aan de rivier de Bassas in de Historia Brittonum
De eerste (en schijnbaar enige) vermelding van deze slag staat in de Historia Brittonum, geschreven ca. 830 en traditioneel toegeschreven aan een monnik genaamd Nennius. Het verslag over de slag luidt als volgt:
“Toen was het dat de grootmoedige Arthur, met alle koningen en krijgsmachten van Brittannië, tegen de Saksen streed. En hoewel er velen edeler waren dan hij, werd hij twaalf keer tot hun aanvoerder gekozen en was hij even zo vaak de overwinnaar… De zesde, aan de rivier de Bassas.”
Dit is alles wat de Historia Brittonum over deze slag te zeggen heeft. We kunnen zien dat er verschillende koningen en militaire aanvoerders bij de slag betrokken waren, naast Arthur zelf, hoewel Arthur de leider van dit verbond was. We kunnen ook zien dat de slag aan een rivier werd uitgevochten en dat de naam van de rivier ‘Bassas’ was.
De slag aan de rivier de Bassas in latere bronnen
Naast het mysterie rondom de locatie van deze slag, is het ook eigenaardig dat hij in geen enkele latere bron voorkomt. De slag duikt niet op in de Welshe traditie, en hij wordt evenmin vermeld in Geoffrey van Monmouths baanbrekende Historia Regum Britanniae. Daarentegen komen vrijwel alle andere veldslagen uit Arthurs veldtocht in afzonderlijke tradities voor.
Geoffrey van Monmouths Historia Regum Britanniae
Dit betekent echter niet dat de aanwezigheid van deze slag in de Historia Brittonum niet per se met Geoffrey van Monmouths verslag in overeenstemming gebracht kan worden. Zijn Historia Regum Britanniae, geschreven ca. 1137, bevat een volledig verhaal van Arthurs veldtocht tegen de Saksen.
Het verslag beschrijft hoe Arthur naar York optrok en onderweg een slag uitvocht aan de ‘rivier de Duglas’. Vervolgens achtervolgde hij de Saksen, belegerde hen bij York, trok weer zuidwaarts en vocht opnieuw een rivierslag uit.
Sommigen zouden deze tweede rivierslag in verband willen brengen met de slag aan de rivier de Bassas, aangezien de Historia Brittonum Bassas na Dubglas plaatst. Geoffrey plaatst deze tweede rivierslag echter expliciet in de streek Lindisia. Dit is vrijwel zeker het ‘Linnuis’ dat in de Historia Brittonum wordt genoemd als de streek waar de rivier de Dubglas lag.
Aangezien de Historia Brittonum ons rechtstreeks vertelt dat er meerdere slagen aan de rivier de Dubglas werden uitgevochten, is het zeer waarschijnlijk dat deze rivierslag na het beleg van York in Geoffreys HRB gewoon een van die slagen is, en niet de slag aan de rivier de Bassas.
De mogelijke plaatsing van de slag aan de rivier de Bassas
Na de Saksen met succes bij deze rivier in Lindisia te hebben verslagen, beschrijft Geoffrey hoe Arthur hen achtervolgde tot aan het Kaledonische Woud. Het verslag luidt aldus:
“De rest brak in grote consternatie het beleg af en vluchtte, maar werd door Arthur nauwlettend achtervolgd, totdat zij bij het woud van Celidon kwamen, waar zij trachtten zich opnieuw te groeperen en stand te houden. En daar vochten zij opnieuw slag met de Britten.”
Dit impliceert sterk dat de Britten en de Saksen tussen de rivier in Lindisia en het ‘woud van Celidon’, oftewel het Kaledonische Woud, geen echte slag leverden. De slag in het Woud van Celidon is de volgende slag in de lijst van de Historia Brittonum, na Bassas. Als we Geoffreys verslag als volledig accuraat beschouwen, dan kan de slag aan de rivier de Bassas eigenlijk niet zijn uitgevochten tussen de slagen aan de Dubglas en in het Woud van Celidon.
Aan de andere kant is het misschien zo dat Geoffreys beschrijving slechts een tikje onnauwkeurig is. Wellicht was er tijdens de achtervolging, die uitmondde in het Kaledonische Woud, een andere slag tussen de twee legers. Dit zou geen groot conflict met Geoffreys tekst opleveren.
Zo niet toen, wanneer dan?
Het bovenstaande is uiteraard pure speculatie. Er is nog een andere mogelijkheid die de afwezigheid van Bassas in Geoffreys verslag zou verklaren. Deze mogelijkheid stelt twee gangbare veronderstellingen ter discussie:
De eerste veronderstelling is dat de passage in de Historia Brittonum die Arthurs twaalf veldslagen beschrijft, deze ook werkelijk in strikt chronologische volgorde weergeeft. Daarmee in strijd is de populaire theorie dat deze passage oorspronkelijk afkomstig was uit een slaggedicht, zoals we die zien voor verschillende andere Welshe heersers uit de zesde en zevende eeuw. Deze theorie wordt door vele vooraanstaande geleerden gesteund, waaronder John T Koch.
Als de slaglocaties in het gedicht omwille van het rijm op hun plaats waren gezet, dan zou Bassas op een volkomen andere gelegenheid kunnen hebben plaatsgevonden – zelfs in een volkomen afzonderlijke veldtocht.
De tweede veronderstelling is dat alle twaalf veldslagen tegen de Angelsaksen werden uitgevochten. Hoewel dit inderdaad de meest waarschijnlijke mogelijkheid lijkt, is het niet de enige mogelijke interpretatie. De Historia Brittonum begint de passage weliswaar met de woorden: ‘Toen was het dat de grootmoedige Arthur… tegen de Saksen streed.’ Deze vaststelling betekent echter niet noodzakelijk dat alle daarna genoemde veldslagen tegen de Saksen waren.
Andere tradities getuigen ervan dat Arthur af en toe veldslagen leverde tegen inheemse Britse koningen. Er is zelfs enige actieve steun voor het idee dat niet al deze twaalf veldslagen werkelijk tegen de Saksen werden uitgevochten, zoals blijkt uit de traditie rond de slag aan Tribruit.
Als we dit voor Bassas aanvaarden, dan is het mogelijk dat hij niet in Geoffreys verslag van Arthurs veldtocht voorkomt, simpelweg omdat hij niet tijdens dat deel van diens loopbaan plaatsvond.
Waar was de rivier de Bassas?
Het echter meest berucht ontwijkelijke probleem rond Bassas is de vraag waar hij lag. Voorgestelde locaties hebben vrijwel alle streken van Brittannië bestreken. In tegenstelling tot de meeste andere veldslagen bestaat er zelfs geen overeenstemming over de vraag of het ergens in het noorden van het land was of ergens in het zuiden.
De plaatsnaam ‘Bassas’
Zelfs de naam ‘Bassas’ zelf heeft geleerden voor serieuze problemen gesteld. Niemand kan het erover eens worden wat hij betekent. Historicus Andrew Breeze stelde dat ‘Bassas geen betekenis heeft in het Keltisch’. De gerespecteerde keltoloog Kenneth Jackson concludeerde dat Bassas niet identificeerbaar was, hoofdzakelijk vanwege de lastige naam. Vanwege deze zeer lastige naam hebben sommige onderzoekers (waaronder Breeze) geconcludeerd dat hij verbasterd is.
Interessant is dat één handschrift van de Historia Brittonum dit standpunt enigszins steunt. Hoewel het niet de vroegste versie van dit document is, geeft het betreffende handschrift deze plaatsnaam weer als ‘Lusas’ in plaats van ‘Bassas’. Desondanks lijken de meeste geleerden het erover eens dat ‘Bassas’ dichter bij de juiste naam ligt, ook al is die tegenwoordig niet identificeerbaar.
Er zijn enkele pogingen ondernomen om een zinnige Keltische etymologie voor ‘Bassas’ te bedenken. Vele geleerden suggereren dat hij verwant is aan het Welshe woord ‘bas’, dat ‘ondiep’ betekent. Dit zou echter het tweede deel van het woord ‘Bassas’ niet verklaren. Bovendien zijn er schijnbaar geen rivieren in Brittannië die dit woord tegenwoordig als deel van hun naam bewaren, wat het kennelijk onwaarschijnlijk maakt dat het als de naam van een rivier werd gebruikt.
Een soortgelijke verklaring is het Latijnse woord voor ‘laag’, namelijk ‘bassus’. Dit zou in elk geval meer licht werpen op de tweede helft van de naam. Het komt echter niet vaak voor dat plaatsnamen in Brittannië naar Latijnse woorden zijn vernoemd, wat dit onwaarschijnlijk maakt.
Een andere verklaring is dat hij afkomstig is van de Angelsaksische persoonsnaam ‘Bassa’. Er zijn een aantal plaatsen in Brittannië met dit element in hun naam. Sommige geleerden vinden het echter onwaarschijnlijk dat de slaglocatie door de Britten onder een Engelse naam zou zijn herinnerd. Anderen daarentegen vinden dit volkomen mogelijk als de slag plaatsvond binnen wat al Saksisch gebied was.
Bass Rock, Firth of Forth
Een van de meest voorgestelde locaties (waarschijnlijk juist omdat hij vandaag de dag op zichzelf al vrij beroemd is) is Bass Rock in het zuidoosten van Schotland. Dit ligt in de regio Firth of Forth. Het is een enorme rotspartij, die 350 voet hoog is, op ongeveer 1 mijl van de kust.
De voor de hand liggende aantrekkingskracht van deze locatie is de naam ‘Bass’. Daarbuiten heeft deze theorie echter weinig te raden over.
Bezwaren tegen deze locatie
Een eenvoudig bezwaar tegen deze locatie is het feit dat het geen rivier is. Toch spreekt de Historia Brittonum duidelijk over de ‘rivier de Bassas’. Men zou kunnen aanvoeren dat een van de nabijgelegen rivieren op het vasteland naar deze rotspartij genoemd zou kunnen zijn, al lijkt dit een verre brug.
Bovendien hebben sommige geleerden betoogd dat het ‘Bass’ in deze plaatsnaam veel recenter is dan de Arthuriaanse periode. De Schotse plaatsnaamexpert Peter Drummond betoogt dat het waarschijnlijk afkomstig is van het woord ‘bass’ in de zin van een soort mand om vis te vervoeren, en dat het er door de plaatselijke vissers vermoedelijk vanwege zijn uiterlijk zo is genoemd.
Dunipace, Falkirk
Een andere locatie in Schotland die is voorgesteld, is Dunipace, Falkirk. Dit is een dorp op de noordoever van de rivier de Carron. Twee heuvels vlak naast de rivier worden de ‘Hills of Dunipace’ genoemd. Volgens hen die Arthur in dit gebied plaatsen, betekent de plaatsnaam ‘Dunipace’ ‘Heuvel van Bass’, en is het dus wellicht het oorspronkelijke Bassas.
Interessant is dat op de zuidoever van de rivier de Carron een oude ruïne staat, die in de dertiende eeuw werd vermeld als ‘Furnus Arthur’, oftewel ‘Arthurs Oven’. Dit is gebruikt om het idee te steunen dat Arthur in dit gebied actief was.
Bezwaren tegen deze locatie
Het belangrijkste bezwaar tegen deze theorie is het feit dat het afleiden van de laatste helft van ‘Dunipace’ uit het woord ‘Bass’ nogal willekeurig is, en het afleiden uit ‘Bassas’ nog meer. Vele geleerden leiden het af van het Latijnse woord voor vrede, ‘pax’, en concluderen dat het ‘Heuvel van Vrede’ betekent.
Anderzijds zijn er geleerden die betogen dat het afkomstig is van het Gaelische woord ‘bais’, dat ‘dood’ betekent. Zou dit Gaelische woord voor de schrijver van de Historia Brittonum tot ‘Bassas’ kunnen zijn geëvolueerd? Het is een interessante veronderstelling, al is ze onbewijsbaar. De oudste spelling van Dunipace blijkt ‘Dunipais’ te zijn. Of dit nu wel van ‘Bassas’ afkomstig kan zijn (of dat ze een gemeenschappelijke oorsprong deelden), er is geen actieve reden om aan te nemen dat dit het geval was.
Er is ook geen bewijs dat een van de twee rivieren in het gebied, de Carron en de Bonny, ooit als de Bassas bekendstond.
Cambuslang, Glasgow
Een verrassend populair voorstel is Cambuslang, Glasgow. Dit is een stad binnen de grenzen van Greater Glasgow. Het ligt net ten zuiden van de rivier de Clyde. Volgens deze theorie komt het deel ‘bus’ van de naam ‘Cambuslang’ van ‘Bassas’.
Ter ondersteuning van deze theorie geldt het feit dat de kerk in deze stad naar men gelooft is gesticht door Cadoc, een metgezel van koning Arthur. Bovendien wordt in het verslag over deze stichting (opgenomen in de elfde-eeuwse Life of St Cadoc) gezegd dat een machtige koning genaamd Caw tijdens een slag op deze plaats door een andere Britse koning werd gedood.
Caw wordt in een aantal Arthuriaanse bronnen genoemd. Van zijn zoon Hueil staat opgetekend dat hij tegen Arthur streed en door hem werd gedood. Misschien was Arthur ook wel de koning die bij Cambuslang streed en Caw doodde. Het verslag over de dood van Caw zegt dat ‘Caw, door duivelse ingeving, met troepen plunderaars aan deze kusten arriveerde om te plunderen.’ We zouden daarom zelfs kunnen veronderstellen dat Caw met de Saksen samenwerkte tegen zijn medebritten.
Bezwaren tegen deze theorie
Het belangrijkste bezwaar tegen deze theorie is dat er geen reden is om te geloven dat de plaatsnaam ‘Cambuslang’ ook maar iets met ‘Bassas’ te maken heeft. Het lijkt erop dat de overweldigende meerderheid van de geleerden het erover eens is dat het element ‘Cambus’ een volledig zelfstandig woord is, dat een bocht in een rivier aanduidt. De stad Cambuslang ligt inderdaad aan een opvallende bocht in de rivier de Clyde.
Er is dus geen bewijs dat het deel ‘bus’ een afzonderlijk element was dat in verband gebracht zou kunnen worden met ‘Bassas’.
Bovendien is er geen bewijs dat de rivier de Clyde ooit als de rivier de Bassas bekendstond. De Britten kenden deze rivier als de ‘Clut’ of ‘Clud’.
Baschurch, Shropshire
Een veel overtuigender theorie is dat Bassas op de een of andere manier met Baschurch verbonden was. Dit is een groot dorp in Shropshire, nabij de oostgrens van Wales. Welshe bronnen verwijzen naar dit gebied als ‘Eglwyssau Bassa’, wat ‘de Kerken van Bassa’ betekent. Zij worden zo genoemd in een gedicht dat uit de negende eeuw dateert maar gaat over de dood van een Welshe koning uit de zevende eeuw, Cynddylan.
Dit is een van de weinige plaatsen waarvan we met zekerheid kunnen zeggen dat zij in middeleeuwse Welshe bronnen ‘Bassa’ werd genoemd (vrijwel identiek aan ‘Bassas’). Daardoor is het een zeer aantrekkelijke locatie voor Bassas. Vlakbij stroomt een prominente rivier, de rivier de Perry.
Het is waar dat deze niet de naam ‘Bassas’ draagt, maar er lijkt geen enkel verslag te bestaan dat aantoont dat de naam van deze rivier teruggaat tot ook maar in de buurt van de Arthuriaanse periode. Hij zou dus eerder een andere naam hebben kunnen dragen.
Hoewel het niet direct naast bekende gebieden van Angelsaksische activiteit ligt, ligt het dicht genoeg bij om medio zesde eeuw gemakkelijk voor hen bereikbaar te zijn geweest. Anderzijds, als de suggestie juist is dat Arthurs twaalf veldslagen niet allemaal tegen de Saksen waren, kan dit de locatie zijn geweest van een slag tussen Arthur en een andere Britse koning, zoals Cynan Garwyn. Hij was in de zesde eeuw koning van dit gebied en de omliggende streek, en er staat opgetekend dat hij oorlog voerde tegen zuid-Wales, dat in de Welshe traditie vaak wordt gegeven als Arthurs centrum van activiteit.
Bezwaren tegen deze locatie
Er zijn geen grote bezwaren tegen deze theorie. Hoewel de naam ‘Bassa’ niet perfect bij ‘Bassas’ past, kan de slot-’s’ gemakkelijk aan de naam zijn toegevoegd omwille van het rijm in het slaggedicht waaruit het verslag in de Historia Brittonum vermoedelijk is afgeleid.
Bassingbourn, Cambridgeshire
Een andere waarschijnlijke locatie is Bassingbourn, Cambridgeshire. Wat de etymologie betreft is dit in feite wellicht de allermooiste match voor de rivier de Bassas in heel Brittannië. Het element ‘Bassing’ komt van ‘Bassa’ en ‘ingas’. Het eerste deel is een Saksische persoonsnaam, het tweede deel duidt een stam of clan aan. Het element ‘bourn’ verwijst naar een beek. Bassingbourn betekent dus letterlijk ‘de beek van het volk van Bassa’.
Dit is een vrijwel perfecte match met de ‘rivier de Bassas’ uit de Historia Brittonum. De rivier de Cam stroomt vlak langs deze stad en is vermoedelijk de ‘beek’ die in de naam van de stad wordt bedoeld.
Bassingbourn ligt zuidelijker dan de vermoedelijke locatie van de rivier de Glein of de rivier de Dubglas, maar het ligt in dezelfde algemene regio van het land. Het zou heel goed het geval kunnen zijn dat Arthur de Angelsaksen na zijn overwinningen in de slagen aan de rivier de Dubglas verder zuidwaarts hun thuisgebied in achtervolgde.
Hoewel het waar is dat Geoffrey van Monmouth deze slag niet expliciet noemt, kan dit gewoon komen door de beknopte aard van zijn verhaal.
Bezwaren tegen deze locatie
Er zijn twee hoofdbezwaren tegen deze theorie.
Ten eerste ligt het diep in Angelsaksisch gebied. Zoals we echter net hebben opgemerkt, ligt het niet ver van twee andere onomstreden locaties van Arthurs veldslagen. Het is dus geen brug te ver om voor te stellen dat hij hen dieper hun gebied in achtervolgde. Er is geen reden om aan te nemen dat deze slag nabij de grens tussen Brits-Brythonisch en Saksisch gebied plaatsvond.
Ten tweede is deze locatie afhankelijk van een Angelsaksische persoonsnaam. Aangezien dit Bassingbourn echter ruim binnen Angelsaksisch gebied lag, is er geen reden waarom het niet eens binnen Arthurs eigen tijd de rivier de Bassas genoemd zou kunnen zijn.
Conclusie
Samengevat is de slag aan de rivier de Bassas de meest raadselachtige van al Arthurs veldslagen. Het was de zesde van Arthurs beroemde twaalf veldslagen, en de rivier de Bassas was de derde slaglocatie. Hij wordt niet vermeld in Geoffrey van Monmouths verhaal, hoewel dit enkel kan komen doordat zijn verslag beknopt is en sommige slagen overslaat. Anderzijds kan het zo zijn dat hij geen deel uitmaakte van Arthurs Angelsaksische veldtocht. De oorsprong van de plaatsnaam ‘Bassas’ is berucht moeilijk vast te pinnen, laat staan op een kaart te plaatsen. De twee meest waarschijnlijke locaties zijn Baschurch in Shropshire en Bassingbourn in Cambridgeshire. De laatste locatie lijkt beter te passen bij de eerste twee slaglocaties in de lijst van twaalf.
VEELGESTELDE VRAGEN
Wie won de slag aan de rivier de Bassas?
Volgens de Historia Brittonum was deze slag een overwinning voor Arthur en de Britten. Zij versloegen de Angelsaksen.
Waar was de rivier de Bassas?
De locatie van de rivier de Bassas is onbekend. Het kan echter de rivier de Perry zijn geweest, vlak naast Baschurch in Shropshire. Wellicht de meest waarschijnlijke locatie is echter het deel van de rivier de Cam dat vlak langs Bassingbourn stroomt (de ‘beek van het volk van Bassa’) in Cambridgeshire.
Wat betekent ‘Bassas’?
Het kan afkomstig zijn van de bezitsvorm van de Angelsaksische persoonsnaam ‘Bassa’. Of het kan van een Keltische wortel komen, zoals een woord verwant aan het Welshe ‘bas’ (‘ondiep’) of het Ierse ‘bais’ (‘dood’).
Bronnen
Reno, Frank, Historic Figures of the Arthurian Era: Authenticating the Enemies and Allies of Britain’s Post-Roman King, juli 2015
Ashley, Mike, A Brief History of King Arthur, 2013
Breeze, Andrew, British Battles 493–937: Mount Badon to Brunanburh, 2020
http://www.legendofkingarthur.co.uk/battles/6-bassas.htm https://www.earlybritishkingdoms.com/arthur/kabattles.html
