De veldslagen aan de rivier de Dubglas
Door Caleb Howells
In de Arthuriaanse legendes werd verteld dat koning Arthur krachtig strijd leverde tegen de binnenvallende Angel-Saksen. Verschillende van zijn veldslagen tegen hen werden uitgevochten aan de rivier de Dubglas. Er is niet veel dat we over deze veldslagen weten. Dit artikel onderzoekt het weinige dat we wel weten, evenals de concurrerende theorieën erover.
Wat waren de veldslagen aan de rivier de Dubglas?
De veldslagen aan de rivier de Dubglas behoorden tot de eerste van koning Arthurs beroemde 12 veldslagen tegen de Angel-Saksen. Sinds de eerste helft van de vijfde eeuw hadden de Angel-Saksen geleidelijk steeds meer van Brittannië veroverd. Arthur was de meest vooraanstaande oorlogsleider die in de eerste helft van de zesde eeuw tegen hen streed.
Volgens de vroegste optekening van Arthurs activiteiten (de Historia Brittonum) voerde hij 12 veldslagen tegen de invallers. De eerste vond plaats bij de monding van een rivier die de Glein heette, en daarna vonden de volgende enkele plaats aan een rivier die de Dubglas heette. Volgens deze vroege optekening was dit de plek waar hij zijn tweede, derde, vierde en vijfde veldslagen tegen zijn vijanden uitvocht.
De Historia Brittonum is de vroegste bron die deze veldslag vermeldt, en aangezien deze bron dateert van ongeveer drie eeuwen nadat deze veldslagen zogenaamd hadden plaatsgevonden, discussiëren geleerden over de vraag of ze historisch zijn. Niettemin maakt hun opname in de vroegste Arthuriaanse tekst ze veel aannemelijker dat ze historisch zijn dan de meeste andere elementen uit de Arthuriaanse legendes.
De veldslagen aan de rivier de Dubglas in de Historia Brittonum
De Historia Brittonum werd geschreven rond 830, zo’n drie eeuwen na de Arthuriaanse gebeurtenissen die hij naar eigen zeggen beschrijft. Met dat in ons achterhoofd willen we de passage in kwestie over deze veldslagen bekijken:
„Toen was het dat de grootmoedige Arthur, met alle koningen en krijgsmachten van Brittannië, tegen de Saksen streed. En hoewel er velen edeler waren dan hij, werd hij twaalf keer tot hun aanvoerder gekozen en was hij evenzo vaak de overwinnaar… De tweede, derde, vierde en fifth waren op een andere rivier, door de Britten Dubglas genoemd, in de streek Linnuis.”
Dat is alles wat de Historia Brittonum ons vertelt. Arthur zou volgens deze bron de andere Britse koningen en krijgsmachten hebben aangevoerd in de oorlog tegen de Saksen. Het vertelt ons dat Arthurs tweede, derde, vierde en vijfde veldslagen werden uitgevochten aan de rivier de Dubglas. Dat is een indrukwekkend en nogal verdacht aantal van vier veldslagen op rij op dezelfde locatie.
Dit verslag vertelt ons ook dat de rivier de Dubglas lag in de streek die Linnuis heette. Dit is potentieel zeer behulpzaam bij het vaststellen van waar deze veldslagen werden uitgevochten.
Ook is het opvallend dat de Historia Brittonum hier niet zegt dat de veldslagen werden uitgevochten bij de monding van de rivier, maar simpelweg ergens op de rivier, in tegenstelling tot wat er werd gezegd over Arthurs eerste veldslag (op de rivier de Glein). Misschien werden deze vier veldslagen uitgevochten op verschillende locaties langs de rivier, waardoor de schrijver van deze passage geen enkele locatie kon noemen.
De veldslagen aan de rivier de Dubglas in latere optekeningen
De veldslagen aan de rivier de Dubglas verschijnen in de latere Arthuriaanse literatuur in die zin dat alle 12 veldslagen af en toe collectief worden genoemd. Daargelaten lijken deze vier veldslagen geen blijvende invloed te hebben gehad in de Welshe traditie, noch in de Europese romans.
Geoffrey van Monmouths Historia Regum Britanniae
De rivier de Dubglas doet echter wel een specifiek optreden in de Historia Regum Britanniae, geschreven door Geoffrey van Monmouth rond 1137. Het is onduidelijk hoe dit optreden precies overeenkomt met de beschrijving in de Historia Brittonum. Geoffrey beschrijft niet expliciet vier verschillende veldslagen aan de rivier de Dubglas. Dit is hoe zijn verslag de botsing tussen Arthur en de Saksische troepen bij die rivier beschrijft:
„Hierop verzamelde hij de jongeren onder zijn bevel en marcheerde naar York. Toen Colgrin hiervan vernam, ontmoette hij hem daar met een zeer groot leger, bestaande uit Saksen, Schotten en Picten, bij de rivier de Duglas, waar een veldslag plaatsvond, met het verlies van het grootste deel van beide legers. Desondanks viel de overwinning Arthur toe, die Colgrin achtervolgde tot York en hem daar belegerde.”
Het volgende deel van het verslag is gewijd aan dit beleg, dat eindigt wanneer Arthur het opheft. Enkele dagen later gaan hij en zijn mannen opnieuw vechten tegen de Saksen, bij een aantal rivieren. De namen van deze rivieren worden niet genoemd, maar het verslag zegt wel specifiek over de Saksen die in de veldslag omkwamen:
„…van wie een deel in de rivieren verdronk en een deel door de handen van de Britten viel.“
Deze daaropvolgende veldslag was dus nauw verbonden met strijd aan het water. Het is goed mogelijk dat deze twee passages, slechts onderbroken door het beleg van York, een verkorte versie vormen van de vier veldslagen aan de rivier de Dubglas die de Historia Brittonum beschrijft.
Een alternatief scenario
Er is een alternatieve manier om Geoffreys verslag met dat van de Historia Brittonum in overeenstemming te brengen. In Geoffreys verslag wordt de veldslag bij die twee rivieren waarin een deel van de Saksen verdronk gevolgd door Arthurs achtervolging van de Saksen tot in het noorden van Brittannië. Daar vindt de veldslag in het Woud van Celidon plaats.
In de Historia Brittonum echter worden de veldslagen aan de rivier de Dubglas eerst gevolgd door de veldslag aan de rivier de Bassas, en pas daarna vindt de veldslag in het Woud van Celidon plaats. Als we dus Geoffreys riviergevecht dat na het beleg van York komt identificeren met een of meer van de veldslagen aan de rivier de Dubglas, zou dat betekenen dat Geoffrey de veldslag aan de rivier de Bassas volledig heeft overgeslagen.
Sommige onderzoekers zullen deze conclusie niet aanspreken. Daarom geven zij er misschien de voorkeur aan om de veldslagen aan de rivier de Dubglas uit de Historia Brittonum te verbinden met slechts die ene veldslag aan de rivier de Duglas die Geoffrey noemt. Vervolgens zouden zij er de voorkeur aan geven om de veldslag bij de rivieren na het beleg van York te verbinden met de veldslag aan de rivier de Bassas.
Welk scenario is het overtuigendst?
In werkelijkheid worden er echter heel wat van de 12 veldslagen door Geoffrey volledig overgeslagen. Daarom is er geen dringende reden om een van de veldslagen die Geoffrey noemt te identificeren met de veldslag aan de rivier de Bassas.
De locatie die Geoffrey geeft voor de veldslag die na het beleg van York plaatsvindt, komt vrijwel zeker overeen met de streek Linnuis, die de Historia Brittonum in verband brengt met de rivier de Dubglas. We zullen het bewijs hiervoor in de volgende sectie bekijken.
Het is daarom zeer aannemelijk dat beide veldslagen – degene die Geoffrey expliciet bij naam noemt als zijnde aan ‘de rivier de Duglas’ en degene die hij na het beleg van York plaatst – verbonden kunnen worden met de veldslagen aan de rivier de Dubglas die de Historia Brittonum beschrijft.
Waar lag de rivier de Dubglas?
De belangrijkste controverse rondom de veldslagen aan de rivier de Dubglas betreft de vraag waar ze plaatsvonden. Gelukkig geeft de Historia Brittonum ons twee geografische verwijzingen. Ten eerste geeft het ons de naam van de rivier waar de veldslagen plaatsvonden. Ten tweede geeft het ons de naam van de streek waarin de rivier lag.
Niettemin zijn er, ondanks het feit dat we beide namen hebben, verschillende voorgestelde locaties voor deze veldslagplaats – ironisch genoeg zelfs meer dan voor de rivier de Glein, hoewel we voor die veldslag alleen de naam van de rivier zelf hebben.
De plaatsnaam ‘Dubglas’
Laten we eerst de betekenis van de naam ‘Dubglas’ onderzoeken en hoe die er vandaag de dag uit zou kunnen zien. Deze riviernaam bestaat uit twee elementen: ‘dub’ en ‘glas’. Het eerste deel, ‘dub’, is het Brythonische woord voor ‘zwart’, dat in het moderne Welsh voorkomt als ‘du’. Het tweede deel, ‘glas’, is het woord voor ‘stroom’, dat in het moderne Welsh voorkomt als ‘glais’.
De naam van de rivier waar Arthur naar verluidt vier veldslagen uitvocht, betekent dus simpelweg ‘zwarte stroom’. Hoe zou de naam van deze rivier er vandaag de dag uitzien? Geleerden zijn het er breed over eens dat deze zou zijn geëvolueerd naar ‘Douglas’. Er zijn tegenwoordig verschillende rivieren in Brittannië met die naam.
De zaken liggen echter niet zo eenvoudig. Er is een alternatieve vorm waar ‘Dubglas’ in geëvolueerd zou kunnen zijn. Het had plausibel kunnen evolueren naar ‘Devils’, een woord dat we vandaag de dag inderdaad bij meer dan één rivier in Brittannië zien. Er zijn ook andere varianten, zoals ‘Divelish’.
Bovendien is het goed mogelijk dat de naam door de Angel-Saksen werd veranderd nadat zij de streek hadden overgenomen. Als zij de naam rechtstreeks in het Engels vertaalden, dan zou de rivier tegenwoordig wellicht iets als ‘Blackwater’ heten, wat de naam is van verschillende rivieren in Brittannië vandaag.
De plaatsnaam ‘Linnuis’
De volgende grote kwestie is de plaatsnaam ‘Linnuis’. Geleerden zijn het er breed over eens dat deze naam verwant is aan ‘Lindum’. Men gelooft dat het achtervoegsel ‘uis’ afkomstig is van het Latijnse ‘enses’, dat een streek aanduidt. ‘Linnuis’ zou daarom oorspronkelijk zoiets als ‘Lindenses’ of ‘Lindensia’ zijn geweest, wat ‘de streek van Lindum’ betekent.
De meerderheid van de geleerden is van mening dat dit logischerwijs verwijst naar de streek rond Lincoln, dat in de Romeinse tijd bekendstond als Lindum Colonia. We zien de vorm ‘Lindisia’ (een licht geëvolueerde versie van ‘Lindensia’) in Geoffreys HRB, die hij expliciet identificeert als de streek ‘Lindocolinum’ – dat wil zeggen Lincoln.
Sommige onderzoekers betogen echter dat ‘Linnuis’ zou kunnen verwijzen naar een andere locatie. Er was nog een ‘Lindum’ in het Romeinse Brittannië. Dit lag in Schotland, in de streek die tegenwoordig bekendstaat als Lennox. Sommige onderzoekers betogen dat de streek Linnius die in de Historia Brittonum wordt genoemd, misschien gecentreerd was op dat noordelijke Lindum.
Een andere mogelijkheid is dat deze plaatsnaam niet is afgeleid van ‘Lindum’, maar van een zeer vergelijkbare Romeinse plaatsnaam. Er was een Romeinse stad met de naam Lindinis in Somerset, waar Ilchester tegenwoordig ligt. Sommigen hebben betoogd dat ‘Linnuis’ verwijst naar de streek rond die stad.
Een aanvullende theorie is dat ‘Linnuis’ simpelweg ‘Meerstreek’ betekent, aangezien het woord ‘linn’ ‘meer’ betekent. Dit heeft sommige onderzoekers in staat gesteld Linnuis in of nabij het Lake District te plaatsen.
De River Douglas in Lancashire
Een van de populairste suggesties voor de rivier de Dubglas is de River Douglas in Lancashire. Dit is uiteraard een aantrekkelijke suggestie omdat de rivier de juiste naam draagt. Bovendien ligt deze vrij dicht bij Chester, dat een van de populairste locaties is voor een andere van Arthurs 12 veldslagen.
Hoewel er hier geen streek met de naam ‘Linnuis’ was, gebruiken voorstanders van deze theorie het argument dat deze plaatsnaam wellicht slechts een beschrijvende term is die ‘Meerstreek’ betekent. Dit zou plausibel kunnen verwijzen naar het Lake District.
Bezwaren tegen deze locatie
Er zijn twee voornaamste bezwaren tegen deze locatie. Ten eerste is de verbinding tussen deze River Douglas en een vermeende ‘Meerstreek’ uiterst zwak. Er is geen grote verzameling meren in Lancashire zelf, en het Lake District ligt veel te ver ten noorden van deze River Douglas om te kunnen betogen dat de laatste zou kunnen worden beschreven als liggend binnen de eerste.
Er is simpelweg geen plausibele verklaring voor de verbinding tussen deze River Douglas en de plaatsnaam ‘Linnuis’. Zelfs de gerespecteerde historicus Frank D Reno moest de verwijzing naar Linnuis gewoon negeren om deze locatie te kunnen verdedigen.
Ten tweede ligt deze River Douglas ver van de kerngebieden van Angel-Saksische activiteit in de eerste helft van de zesde eeuw. Tegen het midden van die eeuw laat de archeologie zien dat zij Gloucestershire hadden bereikt, maar hun grondgebied strekte zich vrijwel in een rechte lijn uit van daar tot de Humber in het noordoosten. Het gebied ten noordoosten van die lijn was vrijwel volledig verstoken van Angel-Saksische aanwezigheid, en de River Douglas lag ruimschoots binnen dat gebied.
Hoewel het niet onmogelijk is dat Angel-Saksen tegen die periode tot in Lancashire konden doordringen om te plunderen, is er ook geen bewijs voor.
Glen Douglas in Lennox
Voor wie Arthur liever verder naar het noorden plaatst, is de Glen Douglas in Lennox, Schotland, vaak gesuggereerd. Dit is een rivier die uitmondt in Loch Lomond. Naast het feit dat deze de juiste naam ‘Douglas’ draagt, ligt deze ook nabij de enige andere plek in Brittannië die ‘Lindum’ heet, afgezien van Lincolnshire. Deze streek zou daarom plausibel bekend hebben gestaan als ‘Linnuis’, wat dit een rivier genaamd Douglas in een streek genaamd Linnuis zou maken, precies zoals de Historia Brittonum zegt.
Bovendien wordt de Glen Douglas overschaduwd door een berg die bekendstaat als Ben Arthur. Dit heeft onderzoekers vanzelfsprekend aangemoedigd om een van Arthurs veldslagen hier te plaatsen.
Bezwaren tegen deze locatie
Er zijn een paar problemen met deze suggestie. Een belangrijke moeilijkheid is dat het zeer ver naar het noorden ligt. Er is geen enkel bewijs voor Angel-Saksische activiteit dit ver naar het noordwesten binnen de eerste helft van de zesde eeuw. Om die reden hebben veel geleerden het begrijpelijkerwijs terzijde geschoven.
Bovendien verschijnt het Romeinse fort dat Lindum heette in dit gebied in slechts één enkele bron. Het wordt vermeld in Ptolemaeus’ Geography uit het midden van de tweede eeuw na Christus, maar dat is dan ook alles. Er is geen enkel bewijs dat deze plaatsnaam voortleefde tot in Arthurs tijd, noch dat hij ooit zijn naam gaf aan de omliggende streek.
Natuurlijk betekent dit niet dat deze dingen beslist niet zijn gebeurd. Maar wat het wel betekent, is dat we geen bewijs hebben dat deze theorie actief ondersteunt.
Devils Brook, Dorset
Voor wie Arthurs activiteitsgebied liever in het zuiden plaatst, wordt de Devils Brook in Dorset soms gesuggereerd. De naam ‘Devils’ is afgeleid van ‘Dubglas’, net als de nabijgelegen River Divelish. Bovendien liggen deze twee rivieren relatief dicht bij Ilchester, waar de Romeinse stad Lindinis ooit stond.
Zoals we eerder zagen, zou ‘Lindinis’ mogelijk (misschien met hulp van lichte verbasteringen) geëvolueerd kunnen zijn tot ‘Linnuis’. Als de streek rond de stad Lindinis daarom bekend kwam te staan als Linnuis, dan zou dit een voorbeeld zijn van een rivier de Dubglas binnen een streek genaamd Linnuis.
Bezwaren tegen deze locatie
Er zijn twee hoofdbezwaren tegen deze theorie. Ten eerste is er geen bewijs dat de Angel-Saksen in de eerste helft van de zesde eeuw actief waren in Dorset. Dit is echter geen sterk bezwaar, aangezien het niet ver ligt van waar het Koninkrijk Wessex op dat moment werd gesticht. Het zou waarschijnlijk niet meer dan een dag reizen (ongeveer 20 mijl) zijn geweest van grondgebied dat de Angel-Saksen al hadden veroverd. Dit is daarom slechts een klein probleem met de theorie.
Een significantere tegenwerping is het feit dat er geen bewijs is dat de Romeinse stad Lindinis haar naam gaf aan de omliggende streek. De Devils Brook ligt ongeveer 23 tot 30 mijl van die stad. Zou deze stad, die archeologen als klein omschrijven, werkelijk haar naam hebben kunnen geven aan een hele streek die zich ruim 20 mijl rondom haar uitstrekte? Daar is geen bewijs van.
De River Witham, Lincolnshire
De populairste suggestie onder geleerden is dat de rivier de Dubglas een rivier in Lincolnshire was. De River Witham wordt het vaakst gesuggereerd. Het belangrijkste bewijsstuk ten gunste van deze theorie is het feit dat Lincolnshire de enige streek in Brittannië is waarvan positief bekend is dat zij een naam droeg die de vorm ‘Linnuis’ kon aannemen.
In feite gebruikt één manuscriptversie van de Historia Brittonum expliciet de plaatsnaam ‘Lindsey’ in plaats van ‘Linnuis’, waarmee deze die streek binnen Lincolnshire rechtstreeks identificeert.
Er is daar vandaag de dag echter geen rivier die ‘Douglas’, ‘Blackwater’ of enige andere variant hiervan heet. Dit is desondanks gemakkelijk te verklaren door het feit dat haar naam volledig in iets anders veranderd kan zijn na de Angel-Saksische verovering.
De River Witham heeft een opvallend veenachtige samenstelling, wat betekent dat de naam ‘Dubglas’ (wat ‘zwarte stroom’ betekent) volkomen passend zou zijn.
Het verslag van Geoffrey van Monmouth ondersteunt deze theorie eveneens duidelijk. Hij plaatst de eerste veldslag aan de rivier de Dubglas op Arthurs reis naar York. Aangezien Arthur hoogstwaarschijnlijk uit het zuiden kwam (zoals Geoffreys eigen verslag en het gewicht van de Welshe traditie aangeven), betekent dit dat de Dubglas ergens ten zuiden van York lag.
Na het beleg van York vindt de volgende veldslag plaats bij de twee rivieren die aan weerszijden van de stad Lincoln lopen. Dit moet een verwijzing zijn naar de River Witham en de Foss Dyke. Geoffreys verslag ondersteunt deze theorie dus duidelijk.
Bezwaren tegen deze locatie
Het voornaamste bezwaar tegen deze theorie is dat de River Witham naar verluidt een zeer oude naam is, die mogelijk zelfs teruggaat tot de pre-Keltische tijd. Als dat het geval was, zou dit kunnen aantonen dat de rivier nooit bekend heeft gestaan als de rivier de Dubglas.
Dit idee is echter in vraag gesteld door recent onderzoek. Zoals de geleerde Caitlin Green opmerkte: ‘de riviernaam Witham is… niet langer zo zeker een vroege naam als hij ooit leek te zijn’.
Conclusie
Samengevat waren de veldslagen aan de rivier de Dubglas Arthurs tweede, derde, vierde en vijfde veldslagen tegen de Angel-Saksen. Ze vonden allemaal plaats aan de rivier de Dubglas, wellicht elk op een andere plek langs de rivier. Dit was in een streek genaamd Linnius. Het verslag van Geoffrey van Monmouth doorspekt deze veldslagen met een beleg van York. Hoewel er talloze theorieën bestaan over waar deze veldslagplaats was, wijst het gewicht van het bewijs sterk in de richting van identificatie met de River Witham in Lincolnshire.
VEELGESTELDE VRAGEN
Wie won de veldslagen aan de rivier de Dubglas?
Volgens alle beschikbare optekeningen leidde Arthur de Britten naar de overwinning in deze veldslagen.
Waarom waren er vier veldslagen aan de rivier de Dubglas?
Sommige geleerden geloven dat de schrijver van de Historia Brittonum het detail over vier veldslagen die hier werden uitgevochten heeft verzonnen om het totale aantal veldslagen op 12 te brengen, dat als een bijzonder getal gold. Het lijkt echter vreemd dat alle extra veldslagen zouden zijn samengevoegd op één enkele veldslaglocatie.
Aannemelijker is dat er veel veldslagen aan de rivier de Dubglas waren vanwege Lindseys status als quasi-eiland in die tijd, wat betekent dat de Angel-Saksen mogelijk herhaaldelijk hebben moeten proberen uit te breken over de natuurlijke barrières die door haar rivieren werden gevormd.
Waar lag de rivier de Dubglas?
De meest aannemelijke locatie voor de rivier de Dubglas ligt in Lincolnshire. Deze kan waarschijnlijk worden geïdentificeerd met de River Witham.
Bronnen
Green, Thomas, Britons and Anglo-Saxons: Lincolnshire AD 400-650, 2012
Green, Thomas, Arthuriana: Early Arthurian Tradition and the Origins of the Legend, 2009
Reno, Frank, Historic Figures of the Arthurian Era: Authenticating the Enemies and Allies of Britain’s Post-Roman King, juli 2015
Field, P. J. C., Arthur’s Battles, 2008
http://www.legendofkingarthur.co.uk/battles/2-to5-duglas.htm
