De veldslag aan de rivier de Glein
Door Caleb Howells
De Arthurlegenden stellen koning Arthur voor als iemand die vele veldslagen tegen de Saksen voerde. De eerste daarvan zou de veldslag aan de rivier de Glein zijn geweest. Er is zeer weinig bekend over deze veldslag, maar hij is uitgebreid het onderwerp van speculatie geweest. Dit artikel onderzoekt het beschikbare bewijsmateriaal en analyseert enkele van de tegenstrijdige theorieën erover.
Wat was de veldslag aan de rivier de Glein?
De veldslag aan de rivier de Glein was de eerste van de twaalf veldslagen die Arthur tegen de Angelsaksen voerde. Gedurende het grootste deel van de vijfde eeuw hadden de Angelsaksen oorlog gevoerd tegen de Britten en grote delen van hun grondgebied veroverd. De oorlogsleider Ambrosius Aurelianus hield hen enige tijd tegen, maar daarna (volgens de Arthurlegende) begon Arthur de Britten in de oorlog aan te voeren.
De eerste botsing tussen Arthur en zijn Saksische vijanden vond plaats bij een locatie die de rivier de Glein heette. De Britten zouden hebben gezegevierd, al maakte dat geen einde aan de oorlog. Arthur voerde daarna nog elf veldslagen tegen de Saksen. Toch was het een opmerkelijk begin van Arthurs doeltreffende veldtocht tegen de invallers.
De veldslag aan de rivier de Glein in de Historia Brittonum
De vroegste bewaard gebleven bron die de veldslag aan de rivier de Glein vermeldt, is de Historia Brittonum, geschreven rond 830 en traditioneel, wellicht ten onrechte, toegeschreven aan Nennius. Dit geschrift bevat een verslag van Arthurs twaalf veldslagen. Het begint als volgt:
„Toen was het dat de grootmoedige Arthur, met alle koningen en krijgsmachten van Brittannië, tegen de Saksen streed. En hoewel er velen edeler waren dan hij, werd hij twaalfmaal tot hun aanvoerder gekozen en was hij even zo vaak de overwinnaar. De eerste veldslag waaraan hij deelnam, was bij de monding van de rivier de Glein.”
Het verslag in de Historia Brittonum geeft ons niet veel details over de veldslag. Het maakt ons echter wel duidelijk dat het niet alleen Arthur en zijn eigen mannen waren die daar streden. Arthur voerde een alliantie van andere koningen en militaire aanvoerders aan.
Dit verslag vertelt ons bovendien uitdrukkelijk dat de veldslag plaatsvond bij de monding van de rivier de Glein. Dat is behulpzaam bij het lokaliseren van de plaats waar de veldslag mogelijk heeft plaatsgevonden.
De veldslag aan de rivier de Glein in latere bronnen
De veldslag aan de rivier de Glein komt in latere bronnen niet prominent naar voren. Hij wordt niet rechtstreeks vermeld in Geoffrey van Monmouths baanbrekende Historia Regum Britanniae, en ook in het merendeel van de latere Arthurliteratuur vindt hij geen plaats. Ook in de Welshe traditie lijkt hij nergens voor te komen.
Er is echter één opmerkelijke verwijzing naar Arthurs eerste veldslag. Deze vindt men in de Hanes Gruffydd ap Cynan, een dertiende-eeuws document. Het bevat de volgende passage:
„Arthur, koning van de koningen van het eiland Brittannië en een vooraanstaande, beroemde held, leverde twaalf treffelijke veldslagen tegen de Saksen en de Picten: in de eerste daarvan werd hij verslagen en werd hij voortvluchtig door verraad in Caer Lwytcoed (deze plaats was Dinas y Llwyn Llwyt); in de overige gevechten was hij overwinnaar en vergold hij zijn onderdrukkers, de Saksen en de Picten, naar verdienste.”
Hoewel de rivier de Glein hier niet met name wordt genoemd, moet de verwijzing naar de eerste van twaalf veldslagen logischerwijs op die veldslag slaan. In deze passage treffen we de verbazingwekkende uitspraak aan dat „in de eerste daarvan hij werd verslagen”. Het is hier ronduit ongeloofwaardig dat we de bewering aantreffen dat Arthur deze veldslag daadwerkelijk verloor, want vrijwel elk ander Arthuriaanse geschrift beweert dat Arthur al zijn veldslagen won.
Verloor Arthur deze eerste veldslag?
Aangezien de vaste traditie dat Arthur al zijn veldslagen won echter plausibel rechtstreeks uit de Historia Brittonum kan zijn voortgekomen, zou het kunnen gaan om een geval van slechts één bron tegenover één bron, in plaats van één bron tegenover meerdere. Uiteraard moeten we wel rekening houden met het feit dat de Historia Brittonum veel ouder is dan de Hanes Gruffydd ap Cynan, wat hem meer gewicht geeft.
Niettemin zou het idee dat Arthur deze veldslag aan de Glein daadwerkelijk verloor kunnen verklaren waarom hij niet wordt vermeld in Geoffrey van Monmouths Historia Regum Britanniae. Mogelijk heeft de Welshe tekst die Geoffrey vertaalde een van de Historia Brittonum onafhankelijk verslag van Arthurs veldslagen bewaard, zodat deze niet de propaganda bevatte dat hij een veldslag won die hij in werkelijkheid verloor.
Geoffreys verslag springt juist meteen door naar de veldslag aan de rivier de Dubglas, de tweede veldslag in de lijst van de Historia Brittonum. Er zijn meer voorbeelden van gevallen waarin Geoffreys verslag een veldslag overslaat die de Britten historisch verloren (zoals in zijn verslag van Caesars veldtocht door het zuidoosten van Brittannië in 54 v.Chr.).
Kan het dus zo zijn dat Arthur de veldslag aan de rivier de Glein in werkelijkheid verloor, ondanks de bewering van totale overwinning in de Historia Brittonum? We zullen dat vermoedelijk nooit weten. Het is echter gemakkelijk in te zien waarom een schrijver de voorstelling zou verzinnen dat Arthur al zijn veldslagen won, maar het is niet gemakkelijk in te zien waarom een schrijver de voorstelling zou verzinnen dat Arthur zijn eerste veldslag verloor.
Waar lag de rivier de Glein?
De vraag of Arthur deze veldslag daadwerkelijk won, is in het algemeen onbekend. Bij verre de grootste vraag rondom deze veldslag is waar de rivier de Glein in werkelijkheid lag. Het is algemeen geaccepteerd dat het woord ‘Glein’ afkomstig is van het Brythonische woord voor ‘zuiver’, dat later in het Welsh als ‘glan’ voorkomt.
Er is brede overeenstemming dat de naam van deze rivier zich tot ‘Glen’ zou hebben ontwikkeld. In Brittannië zijn er tegenwoordig nog maar twee rivieren die de naam ‘River Glen’ dragen. Daarom heeft het overgrote deel van de speculatie over de locatie van de veldslag logischerwijze op die twee plaatsen geconcentreerd.
De River Glen in Northumberland
Een van de twee River Glens in Brittannië ligt in Northumberland. Deze River Glen is een zijrivier van zeven mijl lang van de River Till. De ‘monding van de rivier de Glein’ kunnen we dus identificeren met de samenvloeiing van deze twee rivieren. Er zijn verschillende redenen waarom dit voor veel onderzoekers een aantrekkelijke mogelijkheid is.
Om te beginnen is de locatie evident strategisch. In de nabijheid ligt de heuvelvesting Yeavering Bell. Het is bekend dat de Angelsaksen in de zesde eeuw de voet van Yeavering Bell bezetten, waar resten van een tempel zijn gevonden, en in de daaropvolgende eeuw werd daar een paleis gebouwd.
Dat de plaats enige strategische importantie had, blijkt ook uit het feit dat er in latere tijden twee significante veldslagen zijn geleverd: de Slag bij Homildon Hill in 1402 en de Slag bij Yeavering in 1415.
Bezwaren tegen deze locatie
Het voornaamste bezwaar tegen deze voorgestelde locatie is het feit dat hij zeer ver naar het noorden ligt. Lang was het noordelijkste gebied van Angelsaksische vestiging dat archeologisch was aangetoond voor het midden van de zesde eeuw (de laatst mogelijke datum voor Arthurs veldslagen volgens de Historia Brittonum) beperkt tot North Yorkshire. Dat ligt aanzienlijk van Yeavering verwijderd, helemaal in de noordoostelijke hoek van Northumberland.
Recenter archeologisch onderzoek heeft er echter bij sommige geleerden (zoals Caitlin Green) toe geleid een migratie van Angelsaksen naar de streek van Bamburgh Castle midden zesde eeuw te bepleiten. Dat strookt immers met de traditionele datum voor de stichting van het Angliaanse koninkrijk Bernicia in 547. Dat ligt vrijwel even ver naar het noorden als de River Glen.
Toch zou deze locatie de veldslag aan de uiterste rand van het Angelsaksische grondgebied plaatsen. Dat is geen onmogelijk scenario, maar het maakt de locatie inherent minder waarschijnlijk dan een locatie dichter bij het kerngebied van Angelsaksische activiteit.
De River Glen in Lincolnshire
De andere River Glen in Brittannië ligt in Lincolnshire. Dit is een aanzienlijke, bevaarbare rivier die door een groot deel van Lincolnshire stroomt. Deze locatie heeft vele aanhangers, en met reden. Het is een langere en belangrijkere rivier dan de River Glen in Northumberland.
Bovendien lag hij in de zesde eeuw volledig binnen Angelsaksisch grondgebied. Lincoln lijkt historisch zelfs een van de belangrijkste vroege centra van de Angelen te zijn geweest. Dat zou het tot een prima locatie maken voor een Britse oorlogsleider om aan te vallen.
Ook het verhaal in de Historia Regum Britanniae ondersteunt deze locatie. Hoewel de HRB de veldslag aan de River Glen niet vermeldt, vermeldt hij wel de tweede veldslag, die aan de rivier de Dubglas was. Deze veldslag wordt door de Historia Brittonum expliciet in Linnuis geplaatst, wat volgens de meeste geleerden Lindsey betekent, de streek rond Lincoln. Vervolgens beweert Geoffreys verhaal dat Arthur een Saksische aanvoerder van daaruit tot York achtervolgde.
Van Lindsey naar York is een zuid-naar-noordrichting. Als we de rivier de Glein zouden identificeren met de River Glen in Northumberland, zou dat betekenen dat Arthur op zijn schreden terugkeerde: eerst van het noorden naar het zuiden en vervolgens weer naar het noorden. Daarentegen betekent de identificatie van de rivier de Glein met de River Glen in Lincolnshire (die ten zuiden van Lincoln ligt) dat we van een consistentie zuid-naar-noordrichting kunnen uitgaan, wat arguably inherent logischer is.
Het over het hoofd geziene bewijsstuk
Een bewijsstuk in het voordeel van deze locatie dat door alle andere commentatoren volkomen lijkt te zijn gemist, is het detail in de Hanes Gruffydd ap Cynan dat eerder is besproken. Herinnert u zich dat de betreffende passage stelt dat Arthur zijn eerste veldslag verloor „door verraad in Caer Lwytcoed”. Deze passage verbindt Arthurs eerste veldslag dus expliciet met deze locatie.
Dit betekent niet dat de veldslag precies bij ‘Caer Lwytcoed’ plaatsvond; het kan ook zijn dat gebeurtenissen op die locatie op de een of andere manier tot Arthurs nederlaag leidden, bijvoorbeeld doordat er troepen uit die stad werden gezonden op een moment dat Arthur daar niet op rekende. Maar in elk geval kan de rivier de Glein niet ver van die locatie hebben gelegen.
Cruciaal is dus de vraag: waar lag ‘Caer Lwytcoed’? De meeste geleerden lijken tegenwoordig te aanvaarden dat dit oorspronkelijk de Welshe naam was voor Letocetum, een belangrijke Romeinse legerplaats bij Wall in Staffordshire. Dit lijkt echter een feit te zijn geweest dat al zeer vroeg verloren ging. Geoffrey van Monmouth beschrijft ‘Kaerluidcoit’ expliciet als liggend „in de provincie Lindisia”, en dat deze ook ‘Lindocolinum’ werd genoemd.
Latere schrijvers waren het met Geoffrey eens deze locatie met Lincoln te identificeren. Ook de Historia Brittonum zelf vermeldt ‘Caer Loit Coit’ in zijn lijst van de 28 voornaamste steden van Brittannië. In deze context is de grote nederzetting Lincoln aanzienlijk logischer dan Letocetum.
Het is dus vrijwel zeker dat de schrijver van de Hanes Gruffydd ap Cynan aan Lincoln dacht toen hij schreef dat Arthurs eerste veldslag een nederlaag was door verraad „in Caer Lwytcoed”. Eén Latijnse versie van dit document identificeert de plaats zelfs expliciet, bij naam, met Lincolnshire. Dit ondersteunt sterk de conclusie dat de rivier de Glein de River Glen in Lincolnshire was.
Glen Water, Ayrshire
Het is de moeite waard nog één voorgestelde locatie te vermelden: Glen Water in Ayrshire. Dit water mondt uit in de River Irvine, een prominente rivier in het zuidwesten van Schotland. Deze locatie heeft niet veel aanhangers; doorgaans zijn het vooral zij die Arthur in Schotland willen plaatsen die haar verkiezen.
Er is zeer weinig dat deze suggestie kan aanbevelen. De locatie ligt ver verwijderd van elk bewijs van Angelsaksische activiteit in de eerste helft van de zesde eeuw, en is dus zinloos in de context van hun eerste botsing met Arthur.
Bovendien is Glen Water geen noemenswaardige rivier. Het is slechts een beek. Eén negentiende-eeuwse schrijver classificeerde hem zelfs als een „klein stroompje”. Er lijkt geen goede reden te bestaan om de veldslag hier te plaatsen.
Conclusie
Samenvattend: Arthurs eerste veldslag tegen de Saksen vond plaats bij „de monding van de rivier de Glein”. De Historia Brittonum beweert dat dit een overwinning voor Arthur was, terwijl de latere Hanes Gruffydd ap Cynan hem een nederlaag noemt. Er is geen manier om met zekerheid te weten wat er werkelijk is gebeurd, maar het feit dat hij niet wordt vermeld in Geoffreys HRB geeft enige steun aan het idee dat het een nederlaag was. De meest omstreden kwestie rondom deze veldslag is de locatie. De meeste onderzoekers zijn het erover eens dat het ofwel de River Glen in Northumberland was, ofwel de River Glen in Lincolnshire. Om verschillende sleutelredenen is de locatie in Lincolnshire bijzonder overtuigend.
VEELGESTELDE VRAGEN
Tegen wie streed Arthur in de veldslag aan de rivier de Glein?
De Historia Brittonum noemt de Saksen als de vijanden. De meeste onderzoekers zijn het er echter over eens dat deze veldslag plaatsvond binnen het grondgebied van de Angelen, niet van de Saksen. De Historia Brittonum gebruikt de term ‘Saksen’ als een verzamelterm die beide groepen omvat.
Wie won de veldslag aan de rivier de Glein?
Niemand weet het zeker, maar de Historia Brittonum beweert dat Arthur won. Een latere bron echter, de Hanes Gruffydd ap Cynan, beweert dat Arthur deze veldslag verloor. Hoewel de Historia Brittonum de vroegste bron is, is het moeilijk in te zien waarom iemand de bewering zou verzinnen dat Arthur zijn eerste veldslag verloor. Dit kan erop wijzen dat de Hanes Gruffydd ap Cynan een oudere traditie bewaart.
Waar lag de rivier de Glein?
De rivier de Glein kan vrijwel zeker worden geïdentificeerd met ofwel de River Glen in Northumberland, ofwel de River Glen in Lincolnshire. Sommige onderzoekers beweren dat de rivier in Northumberland om strategische redenen logischer is. Hoewel het binnen die directe regio misschien een strategische locatie is, lag de kern van de Angelsaksische activiteit in Arthurs tijd veel verder naar het zuiden. De rivier in Lincolnshire daarentegen lag dicht bij een van de belangrijke machtscentra van de Angelsaksen, wat haar tot een strategische plek om aan te vallen maakte. Bewijs uit de Hanes Gruffydd ap Cynan ondersteunt eveneens deze locatie.
Bronnen
Green, Thomas, Britons and Anglo-Saxons: Lincolnshire AD 400-650, 2012
Paterson, James, History of the Counties of Ayr and Wigton, 1866
Reno, Frank, Historic Figures of the Arthurian Era: Authenticating the Enemies and Allies of Britain’s Post-Roman King, juli 2015
Field, P. J. C., Arthur’s Battles, 2008
http://www.legendofkingarthur.co.uk/battles/1-river-gleni.htm
https://bearmanpendragon.wordpress.com/2017/07/15/arthwys-first-battle/
