Ilinot, zoon van koning Arthur
Door Caleb Howells
Ilinot is de zoon van koning Arthur in de Arthuriaanse legenden. Hij is een zeer obscure figuur, die slechts voorkomt in het werk van twee Duitse schrijvers, maar er zijn aanwijzingen dat er andere werken waren die hem vermeldden. Het is zelfs mogelijk dat hij een versie is van een beter gevestigde Arthuriaanse figuur, al is dat omstreden. Wat weten we over Ilinot?
Wie was Ilinot?
Ilinot was een zoon van koning Arthur die voorkomt in de geschriften van Wolfram von Eschenbach en Der Pleier. Zijn naam wordt soms gespeld als ‘Illinot’, met een dubbele ‘l’, maar die spelling is ongebruikelijk. Ondanks de beweringen van veel onlinebronnen is er geen enkele grond voor het idee dat hij onwettig zou zijn. Hij lijkt integendeel de wettige zoon te zijn geweest van Arthur en diens koningin, Guinevere.
Er zijn drie bronnen waarin Ilinot voorkomt, waarvan er twee door Wolfram zijn geschreven. De eerste is Parzival, geschreven in het eerste kwart van de dertiende eeuw en gewijd aan de avonturen van ‘Parvizal’ – dat is Perceval. De tweede bron waarin hij voorkomt is een prequel op bovengenoemd verhaal, getiteld Titurel.
Ilinot speelt geen prominente rol in Parzival. Hij wordt slechts een handvol keren genoemd, en zijn meest memorabele bijdrage aan het verhaal is zijn dood. Die vindt niet eens plaats tijdens het hoofdverhaal; het is een gebeurtenis waarnaar het verhaal verwijst als iets dat zich in het verleden heeft afgespeeld.
In Titurel komt Ilinot prominenter naar voren, maar niet als deelnemer aan de gebeurtenissen. Hij wordt er vooral genoemd in de context van de invloed die zijn dood op anderen had.
De derde bron die Ilinot noemt is Garel von dem blühenden Tal, vaak afgekort tot gewoon Garel. Dit werk werd omstreeks het midden van de dertiende eeuw geschreven door Der Pleier (in werkelijkheid een pseudoniem van een schrijver wiens echte naam onbekend is).
Heeft Wolfram Ilinot verzonnen?
Het was in de Arthuriaanse romans een vaste gewoonte dat schrijvers eigen personages toevoegden aan hun eigen versies van de legenden. Gezien het feit dat hij in geen enkele eerdere bron voorkomt, zou het kunnen lijken dat dit met Ilinot het geval is. Zoals we echter al opmerkten, verwijst Wolfram uitsluitend naar de dood van Ilinot als iets dat al heeft plaatsgevonden.
Commentatoren hebben opgemerkt dat Wolframs verwijzingen naar Ilinot niet de indruk wekken dat Wolfram dit personage zelf heeft geschapen. Ze wekken veeleer de indruk dat hij verwijst naar een personage wiens verhaal het publiek al bekend had moeten zijn. Een commentator schreef:
“Wolfram lijkt een andere versie van het verhaal te hebben gekend, zoals hij blijkbaar ook een roman kende die het lot behandelde van Arthurs zoon Ilinot, van wie we niets weten.”
Er bestond dus zeer waarschijnlijk al een verhaal over Ilinot, een verhaal dat ouder was dan Wolfram. Er is geen enkele manier om vast te stellen hoe ver dit verhaal teruggaat, maar aangezien er uit de tijd vóór Wolfram geen spoor van bewaard is gebleven, is het verleidelijk te denken dat het niet veel ouder is dan hij. Maar dit is uiteraard louter speculatief.
Het leven van Ilinot
Wat onthult Wolfram over Ilinot? Nadat hij in Parzival verschillende keren naar hem had verwezen, geeft Wolfram ons ten slotte wat achtergrondinformatie over dit personage. Ook die is beknopt, maar ze geeft ons wel een globaal overzicht van wat er in Ilinots leven gebeurde. De passage in kwestie luidt als volgt:
“Dood Walewein als gij wilt, zoals zijn neef Ilinot door uw hand gedood werd,
Want uw macht dwong de ridder met de bittere kwelling van het verlangen,
Tot hij alle dagen van zijn schone jonge leven naar de liefde van zijn dame streefde,
Florie van Kanedig was zij, en hij diende haar in menige strijd.
En hij vluchtte uit het land van zijn vaderen in de dagen van de onrust van zijn jeugd,
En werd door deze koningin opgevoed, en Brittannië zag hem nooit anders dan als gast.
En de last van de Liefde woog op hem, en uit Florie’s land vluchtte hij,
Tot de dag dat men hem, in dienst van de ware liefde, zoals ik u zeide, dood aantrof.”
Een hoofse roman
Deze woorden worden gericht aan Frau Minne, de personificatie van de hoofse liefde in de Middelhoogduitse literatuur. Door te zeggen dat Ilinot ‘door uw hand gedood werd’, zegt de spreker met andere woorden dat Ilinot omkwam doordat hij de liefde najoeg.
Deze passage noemt als object van Ilinots liefde Florie van Kanedig. Zij was degene op wie Ilinot verliefd werd.
Hieruit leren we ook dat Ilinot ‘vluchtte uit het land van zijn vaderen in de dagen van de onrust van zijn jeugd’. Daarop volgt onmiddellijk de mededeling dat hij ‘door deze koningin werd opgevoed’ (dat wil zeggen door Florie van Kanedig). Dit suggereert dat hij naar haar rijk vluchtte. Het feit dat ‘Brittannië hem nooit anders dan als gast zag’ impliceert dat Florie’s land buiten Brittannië lag.
Dit wordt ondersteund door het feit dat Wolfram Ilinot elders ‘de Breton’ noemt. Logischerwijs was Florie dus een koningin die in Bretagne zetelde.
De volgorde van de gebeurtenissen
Deze passage over Ilinots vlucht uit Brittannië laat twee interpretaties toe. De meest gangbare interpretatie lijkt te zijn dat Ilinot als jongeling om een of andere onuitgesproken reden naar het hof van Florie vluchtte en vervolgens verliefd werd op de koningin.
Aan de andere kant kunnen we opmerken dat de tekst vermeldt dat Ilinot verliefd werd op Florie vóórdat zij vermeldt dat hij naar haar land vluchtte. Een interpretatie die minstens even geldig is als de voorgaande is dat hij juist vanwege zijn liefde voor haar naar haar land vluchtte. Hoewel het feit dat hij aan haar hof werd ‘opgevoed’ suggereert dat hij jong was, was hij bij welke interpretatie we ook kiezen duidelijk oud genoeg om uit Brittannië te vluchten, en dus zeker oud genoeg om verliefd te worden, al was hij dan veel jonger dan het object van zijn passie.
De koningin dienen en verlaten
In welke volgorde het ook gebeurde, Wolfram maakt duidelijk dat Ilinot grotendeels opgroeide aan het hof van Florie en de koningin liefhad. Wat gebeurde er vervolgens? Hij zegt dat hij haar ‘in menige strijd diende’, wat suggereert dat hij een ridder was die namens haar veldslagen uitvocht.
Wolfram geeft Florie’s kant van deze gebeurtenissen niet. In Garel van Der Pleier wordt Florie echter beschreven als iemand die Ilinots gevoelens beantwoordde. De twee werden verliefd, al kenden ze geen gelukkig einde. Wolfram geeft ons de intrigerende regel:
“En de last van de Liefde woog op hem, en uit Florie’s land vluchtte hij.”
Wat hier precies gebeurde, wordt niet uitgelegd. Om wat voor reden dan ook vluchtte Ilinot uit Florie’s land. Hoewel Wolfram niet uitlegt waarom, suggereert hij dat het op de een of andere manier samenhing met ‘de last van de Liefde die op hem woog’. Misschien vluchtte hij omdat zijn liefde voor Florie verboden was.
Sommige onlinebronnen beweren dat Florie hem verstootte of uit haar koninkrijk verbande, maar daarvoor bestaat geen enkele grond.
De dood van Ilinot
Op de regel over Ilinots vlucht uit Florie’s land volgt onmiddellijk de regel:
“Tot de dag dat men hem, in dienst van de ware liefde, zoals ik u zeide, dood aantrof.”
Dit is een merkwaardige uitspraak, want ze suggereert dat Ilinot stierf terwijl hij een of andere dienst voor Florie verrichtte, zoals het voeren van een veldslag. Dat zou verklaren waarom zijn dood ‘in dienst van de ware liefde’ was. Toch lijkt dit niet te rijmen met het feit dat Ilinot net was beschreven als iemand die uit Florie’s land vluchtte.
Misschien kunnen we het zo opvatten dat Ilinot ‘vluchtte’ in de zin dat hij zich van Florie zelf distancieerde, bijvoorbeeld door zich bij een verre expeditie aan te sluiten. Toch stond hij officieel nog in haar dienst. Hoewel Wolframs formulering frustrerend beknopt en dubbelzinnig is, lijkt dit toch op zijn minst een bevredigende verklaring van de tekst.
Wolfram vertelt niet wat er daarna met Florie gebeurde. In Garel van Der Pleier staat echter dat de koningin van verdriet stierf toen zij van zijn dood hoorde. Haar zuster, koningin Kloudite, besteeg vervolgens de troon.
Wanneer leefde Ilinot?
Wolfram noch Der Pleier geeft expliciete informatie over wanneer Ilinot geacht werd tijdens Arthurs regering geboren te zijn, noch over wanneer hij stierf. De informatie die zij wel geven, stelt ons echter in staat om bij benadering vast te stellen wanneer hij geleefd moet hebben.
Zo was Florie’s zuster Kloudite getrouwd met een koning die Ekunaver heette. Hij dreigde Arthur aan te vallen omdat diens vader, Uther Pendragon, Ekunavers vader had gedood. Hij werd echter tegengehouden door Sir Garel, de neef van moederszijde van Perceval (of ‘Parvizal’, in de Duitse romans).
Het gegeven dat Ekunavers vader door Uther Pendragon werd gedood, terwijl Ekunaver zelf werd tegengehouden door Garel, de neef van moederszijde van Perceval, stelt ons in staat om bij benadering te bepalen wanneer deze gebeurtenissen moeten hebben plaatsgevonden. Ekunavers vader moet immers nog in leven zijn geweest tijdens de regering van Uther Pendragon, die stierf toen Arthur vijftien jaar oud was, en toch had Arthur zijn koninkrijk en de ridders van de Ronde Tafel al gevestigd voordat Perceval volwassen was geworden.
Wat dit betekent voor Ilinot
Als Garel de neef van moederszijde van Perceval was, moet hij vermoedelijk ongeveer om dezelfde tijd geboren zijn. Hij was daarmee een jongere tijdgenoot van Arthur. Dat strookt met het feit dat hij, voor zover we kunnen nagaan, ook een tijdgenoot van Ilinot was, gezien hun respectieve banden met Ekunaver.
De informatie over Ekunaver helpt ons echter om een bovengrens aan te brengen. Hij kan op zijn allerlaatst niet later dan Arthurs vijftiende jaar geboren zijn, hoewel hij vrijwel zeker enige tijd daarvoor geboren werd, zodat hij zich de dood van zijn vader door toedoen van Uther Pendragon nog kon herinneren.
Bij gebrek aan enig tegenbewijs mogen we aannemen dat Florie ongeveer even oud was als haar zwager Ekunaver. Ze was dus waarschijnlijk slechts iets jonger dan Arthur – misschien zo’n tien jaar jonger.
Aangezien Ilinot verliefd op haar werd, is de meest logische conclusie dat Ilinot vrij vroeg in Arthurs leven geboren werd. Zo zou hij niet al te veel jonger zijn geweest dan Florie.
Dit strookt ook met het feit dat Ilinot blijkbaar lang vóór het einde van Arthurs regering stierf. Duidelijk wordt dit door het feit dat de oorlog tussen Arthur en Ekunaver plaatsvindt na de dood van Ilinot. Dat feit is op zijn beurt duidelijk uit de mededeling van Der Pleier dat Ekunaver zijn land, Kanedig (ook gespeld Kanadic), van zijn vrouw Kloudite ontving. Zoals we al hebben gezien, erfde zij dat pas na de dood van Florie.
Was Ilinot in werkelijkheid Loholt?
De naam ‘Ilinot’ wordt, buiten de geschriften van Wolfram en Der Pleier om, door geen enkele zoon van koning Arthur in andere bronnen gedragen. Dat betekent echter niet noodzakelijk dat dit personage niet met een van die andere zonen geïdentificeerd kan worden.
Een vaak gehoorde suggestie is dat Ilinot een versie is van een veel beter geattesteerde figuur die bekendstaat als Loholt. Hij komt zelfs voor in de vroege Welshe traditie als Llacheu, waar hij in een aantal poëtische bronnen en zelfs in een prozaverhaal wordt genoemd.
De voornaamste reden voor deze conclusie ligt in de oppervlakkige gelijkenis tussen hun namen. Let op: Loholts naam wordt ook soms gespeld als ‘Lohot’. De wetenschapster Margaret Fitzgerald Richey schreef:
“De naam Ilinot moet op de een of andere wijze van Lohot zijn afgeleid.”
We zouden bijvoorbeeld kunnen veronderstellen dat de ‘h’ als een ‘n’ werd gelezen, terwijl de begin-‘I’ er alleen maar is binnengeslopen. Uit ‘Lohot’ zou zo ‘Ilonot’ voortkomen. De verandering van de eerste ‘o’ in een ‘i’ is in wezen zonder betekenis, aangezien klinkers in middeleeuwse geschriften vaak werden verwisseld.
Sterk vervormd
Op grond van de naam is dit een volstrekt redelijk voorstel. Het verhaal dat daadwerkelijk aan Ilinot wordt toegeschreven staat echter vrijwel nergens in verband met de legende van Loholt of Llacheu. De enige noemenswaardige overeenkomst is dat ze er allebei om bekendstaan dat ze jong waren toen ze stierven. Afgezien daarvan verschilt vrijwel alles.
De Welshe traditie suggereert sterk dat Llacheu stierf rond de tijd van de slag bij Camlann, vlak voor het einde van Arthurs regering. Dat gebeurde terwijl hij in Arthurs dienst vocht. Dit is volkomen in strijd met wat Wolfram zei over Ilinots dood in dienst van koningin Florie, evenals met het feit dat zijn dood ver vóór het einde van Arthurs regering wordt geplaatst.
Hoewel de niet-Welshe romans Loholts dood niet expliciet in Camlann plaatsen, suggereert de Duitse schrijver Ulrich sterk dat Loholt ongeveer tegelijk met zijn vader Arthur stierf, hetgeen dezezelfde conclusie ondersteunt.
Bovendien betekent het feit dat van Llacheu (en Loholt) wordt gezegd dat hij als jongeling stierf, dat hij niet vroeg in Arthurs regering geboren kan zijn, zoals bij Ilinot het geval was. Daarnaast wordt in de Dream of Rhonabwy Llacheu neergezet als een van Arthurs ridders, terwijl Ilinot Arthur blijkbaar nooit heeft gediend, aangezien hij als jongeling wegliep en stierf terwijl hij nog in dienst van Florie stond.
Met andere woorden: Ilinot is in wezen een geheel ander personage dan Loholt. Zijn levensverhaal komt feitelijk niet overeen met dat van enige andere overgeleverde zoon van koning Arthur. Als de naam van ‘Loholt’ kwam, wat best mogelijk is, dan is het duidelijk dat de Duitse schrijvers in wezen alleen de naam en diens status als zoon van Arthur overnamen en er feitelijk een volledig nieuw personage van maakten.
Was Ilinot een historisch persoon?
De vraag of Ilinot werkelijk heeft bestaan hangt sterk af van de vraag of wij hem kunnen beschouwen als een versie van Loholt, die op zijn beurt weer een versie van Llacheu is. Van alle personages uit de Arthuriaanse legenden behoort Llacheu tot de best geattesteerden. Hij komt voor in Pa Gur, een van de vroegste Arthuriaanse bronnen, daterend van ongeveer de tiende eeuw.
Er is dus een zeer goede kans dat Llacheu een historisch persoon was. Als wij Ilinot dus kunnen beschouwen als een latere ontwikkeling van deze figuur, dan zou het redelijk zijn om te stellen dat Ilinot vermoedelijk ook een historisch persoon was.
Maar zoals we hebben gezien, staat Ilinot vrijwel nergens in verband met Loholt/Llacheu: zijn naam en zijn dood als jongeling zijn blijkbaar de enige elementen die aan het oorspronkelijke personage zijn ontleend. En zelfs dan berust de aanname dat Ilinot op Loholt teruggaat op de schijnbare verwantschap tussen hun namen, die, hoe waarschijnlijk ook, niet zeker is.
Conclusie
Concluderend: Ilinot was de zoon van koning Arthur. Hij was een zeer ondergeschikt personage, dat slechts in drie bronnen van twee Duitse schrijvers voorkomt. Ilinot werd blijkbaar vrij vroeg in het leven van Arthur en Guinevere bij hen geboren. Als jongeling vluchtte hij naar het hof van Florie in Bretagne, van wie hij hield. Hij diende haar trouw, totdat hij uiteindelijk onder onduidelijke omstandigheden stierf nadat hij op de een of andere manier van haar hof was gevlucht, maar wel terwijl hij nog in haar dienst stond.
Het is mogelijk, zij het onzeker, dat dit personage zeer losjes is gebaseerd op de figuur van Loholt (die op zijn beurt is gebaseerd op de Welshe figuur van Llacheu). Op zijn minst is het mogelijk dat zijn naam is afgeleid van die van Loholt, al verschillen ze in bijna elk ander opzicht.
Bronnen
Bruce, Christopher, The Arthurian Name Dictionary, 1999
Richey, Margaret Fitzgerald, THE GERMAN CONTRIBUTION TO THE MATTER OF BRITAIN, WITH SPECIAL REFERENCE TO THE LEGEND OF KING ARTHUR AND THE TABLE ROUND, 1950
Weigand, Hermann, J, Three Chapters on Courtly Love in Arthurian France and Germany: Lancelot—Andreas Capellanus—Wolfram von Eschenbach’s Parzival, 1956
https://www.gutenberg.org/files/47297/47297-h/47297-h.htm
