Morgan de Zwarte, zoon van koning Arthur
Door Caleb Howells
Morgan de Zwarte is een bijfiguur uit de Arthurlegenden. Toch is hij een zeer nabij lid van de familie van koning Arthur, en hij bekleedde een zeer belangrijke positie in de enige bron waarin hij voorkomt. Wat weten we over hem, en kan hij worden geïdentificeerd als een historische figuur uit die periode?
Wie was Morgan de Zwarte?
Morgan de Zwarte was de zoon van koning Arthur. Hij komt slechts in één Arthursbron voor, Le Petit Bruit. Dit werk werd geschreven door een man genaamd Ralph de Bohun (ook bekend als Rauf de Boun) in het jaar 1309. Het is in feite een beknopte weergave van een veel langere kroniek die voor ons verloren is gegaan. De traditie rond Morgan de Zwarte gaat dus vermoedelijk terug tot de dertiende eeuw, zo niet eerder.
In Le Petit Bruit heeft koning Arthur drie zonen. Morgan de Zwarte is het middelste kind. Morgans oudere broer is Adeluf, terwijl zijn jongere broer Patrick de Rode heet. Voor zover Ralph de Bohun onthult, wordt er geen kleur met Adeluf in verband gebracht.
Alle drie de kinderen waren zonen van Arthur bij een naamloze koningin, die door Ralph blijkbaar de ‘Feeënkoningin’ werd genoemd.
Onderwezen door heer Walewein
Er staat een zin in Le Petit Bruit die uitlegt dat Arthur zijn zoon Morgan liet onderwijzen door heer Walewein. Hoewel dit in het document slechts terloops wordt genoemd, wijst het op een fascinerende conclusie met betrekking tot Morgans chronologie.
De chronologie van Walewein en Morgan
Heer Walewein verschijnt voor het eerst in enigerlei significante zin in de Arthurlegenden in de Historia Regum Britanniae, geschreven door Godfried van Monmouth in ca. 1137. Daar wordt hij beschreven als twaalf jaar oud rond de tijd van Arthurs bijzondere kroning, zo’n dertien jaar of daaromtrent na de slag bij Badon, Arthurs beslissende veldslag tegen de Angelsaksen.
Walewein werd dus laat in Arthurs loopbaan geboren. Hij maakte de Angelsaksische oorlogen niet mee: toen die oorlogen eindigden, was hij nog maar een baby. Bij de slag bij Camlann, de veldslag waarin Arthur ‘viel’, zou hij dan ook net een jongvolwassene zijn geweest.
Als Walewein dus degene was die Morgan onderwees, betekent dit dat Morgan een zeer laat geboren zoon van Arthur moet zijn geweest. Sterker nog: hij moet vrijwel aan het einde van Arthurs leven geboren zijn.
Absolute jaartallen
Met deze informatie in gedachten: wanneer zou Morgan dan precies geboren zijn? Veel hangt af van de jaartallen die aan Arthurs regeerperiode worden toegekend. Veel moderne bronnen plaatsen hem in het begin van de zesde eeuw. Recentere wetenschappelijke literatuur heeft echter een aantal redenen aangedragen om hem later te plaatsen.
Rachel Bromwich wees in haar baanbrekende publicatie Trioedd Ynys Prydein erop dat de vroegste chronologische informatie over koning Maelgwn Gwynedd hem tot een koning van de late zesde eeuw maakt. Nu Gildas De Excidio schreef ten tijde van Maelgwns regeerperiode, en hij de slag bij Badon drieënveertig jaar vóór het moment van schrijven plaatste, zou dat Badon ongeveer in het midden van de zesde eeuw plaatsen.
Diverse andere details uit de Arthurlegenden ondersteunen dit, zoals de personen met wie Arthur in de legenden wordt geassocieerd.
Walewein zelf is daar een goed voorbeeld van. Hij was de zoon van koning Lot van Lothian, broer van Urien Rheged. Daarmee is Walewein een volle neef van Uriens zoon Owain. Urien en Owain zijn uitstekend gedocumenteerd en worden met stellige zekerheid in het midden en het einde van de zesde eeuw geplaatst. Owain werd vermoedelijk rond het midden van de jaren 540 geboren, zodat zijn volle neef Walewein logischerwijs rond dezelfde tijd geboren moet zijn.
Als we ervan uitgaan dat hij minstens begin twintig was toen hij Morgans opvoeder werd, en dat Morgan nog een jong kind was toen hij aan Waleweins zorg werd toevertrouwd, wat logisch lijkt, dan zou Morgans geboorte op zijn vroegst in het midden van de jaren 560 vallen.
Waarom zou Morgan een laat geboren zoon zijn?
Natuurlijk kan de historische informatie in Le Petit Bruit volstrekte onzin zijn, zonder enige rekening te houden met eerdere chronologische details. Dat hoeft echter niet per se zo te zijn. Laten we deze gedachte volgen en zien waar hij ons brengt.
Waarom zou Morgan zo laat in Arthurs leven geboren zijn? Het antwoord kan liggen in het feit dat alle zonen die hem in de Welse traditie worden toegeschreven, volgens de overlevering tijdens zijn regeerperiode stierven. Eén voorbeeld is Amr, gedood door Arthur zelf. Een ander is Gwydre, gedood tijdens Arthurs everjacht in Culhwch and Olwen.
Wellicht het belangrijkste voorbeeld is Llacheu. Volgens de Welse traditie werd hij gedood in de slag bij Llongborth. Het bewijs wijst erop dat deze veldslag de voorbode was van de slag bij Camlann.
Tegen de tijd van de slag bij Camlann, vlak bij het einde van Arthurs loopbaan, waren dus alle overgeleverde kinderen van Arthur gestorven. Hij bleef daardoor zonder erfgenaam achter.
In een ander artikel wordt aangetoond dat de overwegende Welse traditie aangeeft dat de slag bij Camlann niet tot Arthurs dood leidde, hoewel deze wel zeer nabij het einde van zijn regeerperiode plaatsvond. Hij wordt er blijkbaar in opgetekend dat hij na Camlann doorging met veldtochten in het noorden van Brittannië, en vervolgens een zeereis ondernam waarbij hij nog steeds aan gevechten deelnam.
Daar het er dus op lijkt dat Arthur Camlann overleefde zonder erfgenaam, zou het volstrekt logisch zijn geweest dat hij probeerde meer kinderen te verwekken. Dit zou ook de tegenstrijdige overleveringen over het lot van Arthurs vrouw verklaren.
Van zijn vrouw wordt pertinent opgetekend dat zij hem verried ten gunste van de usurpator Mordred. Logischerwijs zou zij daarvoor gestraft zijn, zoals bepaalde overleveringen beweren.
Het feit dat andere overleveringen vermelden dat zij de rest van haar leven in vrede doorbracht, suggereert dat deze mogelijk een latere vrouw beschrijven die Arthur nam in een poging een erfgenaam te verwekken.
Als deze theorie juist is, zou dat in feite betekenen dat Adeluf, Morgan en Patrick alle drie laat geboren zonen van Arthur waren, geboren rond 570.
Koning van Wales
Volgens Le Petit Bruit was Morgan Arthurs lievelingszoon. De tekst zegt:
“Arthur verbleef het grootste deel van zijn leven bij hem in het zuiden van Wales, waar hij zijn zoon liet onderwijzen door heer Walewein, die destijds zijn mentor was.”
Volgens deze passage bracht Arthur dus het grootste deel van zijn tijd in Zuid-Wales door, bij zijn zoon Morgan. Bovendien verklaart Le Petit Bruit dat Arthur Morgan het bestuur over Wales toevertrouwde, terwijl de andere twee zonen andere gebieden van Brittannië regeerden. Deze kroniek is niet expliciet over het precieze opvolgingsproces, maar hij suggereert dat Wales na Arthurs dood Morgans erfdeel zou zijn en dat Morgan het niet regeerde zolang Arthur nog leefde.
Nalatenschap
Over Morgans bestuur van Wales zegt Le Petit Bruit:
“Zijn tweede zoon heette Morgan de Zwarte, en aan hem gaf hij Wales, om het voor eeuwig te bezitten zonder schatting of dienst aan enig levend mens. En deze Morgan behield dit voorrecht zelf, evenals velen van zijn opvolgers, tot aan de tijd van Athelstan de Tweede, die als eerste de heerschappij over Wales veroverde en de Welsh voor het eerst aan een zekere schatting onderwierp, waaronder het land van de koning van Engeland gehouden werd.”
Wie deze ‘Athelstan de Tweede’ nu precies zou moeten zijn, is niet geheel duidelijk. Elders noemt het document Athelstan de Eerste als veroveraar van Schotland en voorganger van Alfred, in de generatie na Arthurs zoon Adeluf.
Gezien de nabijheid in tijd tot Arthurs leven kunnen we concluderen dat Athelstan de Eerste niet geïdentificeerd dient te worden met de beroemdste Athelstan, koning van de Engelsen in de tiende eeuw, eeuwen na Arthurs tijd. Hoogstwaarschijnlijk kan hij geïdentificeerd worden met Athelwald van Deira, een zevende-eeuwse koning die de macht over Deira, een noordelijk koninkrijk, naar het schijnt met geweld heeft overgenomen. De Alfred die in het verslag als volgende genoemd wordt, is waarschijnlijk koning Alhfrith, de historische opvolger van Athelwald.
Wat ‘Athelstan de Tweede’ betreft, de veroveraar van Wales: misschien kan hij geïdentificeerd worden met Aethelbald van Mercia, de achtste-eeuwse koning die tegen de Welsh streed.
Morgan de Zwarte in andere bronnen
Eerder is vermeld dat Morgan de Zwarte slechts in één Arthursbron voorkomt. Niettemin kan een redelijk argument worden aangevoerd dat hij ook in enkele andere bronnen voorkomt, zij het niet in een vorm die zo gemakkelijk herkenbaar is.
Historia Regum Britanniae
Het meest in het oog springende voorbeeld van wat een tweede verschijning van Morgan de Zwarte lijkt te zijn, is te zien in Godfried van Monmouths Historia Regum Britanniae, geschreven in ca. 1137.
Hoewel Godfried Arthur niet expliciet kinderen toedicht, geeft hij wel een aanzienlijke hoeveelheid informatie over Brittannië in de eeuw na Arthurs heerschappij. Zo vermeldt hij de namen van verschillende belangrijke Welse koningen.
Over de activiteiten van Athelfrith schrijft Godfried:
“Van daaruit vervolgde deze Saksische tiran zijn tocht naar Bangor; maar bij het nieuws van zijn schandelijke waanzin kwamen de aanvoerders van de Britten, namelijk Blederic, hertog van Cornwall, Margaduc, koning van de Demetiërs, en Cadwan van de Venedotiërs, van alle kanten om hem tegemoet te trekken; zij bonden de strijd met hem aan, verwondden hem en dwongen hem te vluchten.”
Volgens deze passage was Margaduc (meestal gespeld ‘Margadud’) ten tijde van deze gebeurtenis, rond 616, een van de drie voornaamste koningen van de Britten. Hij wordt de koning van de Demetiërs genoemd, dat wil zeggen van de Welsh van Zuid-Wales.
De identificatie van Margadud
In A Welsh Classical Dictionary noteert de geleerde Peter Bartrum Margadud als ‘Fictitious’. Hij verschijnt in Welse vertalingen van Godfrieds werk als ‘Maredudd’, de gebruikelijke Welse vorm van de Latijnse spelling ‘Margadud’ die Godfried gebruikte.
Daarbuiten komt Margadud echter nergens in de Welse traditie voor. Er bestaan geen koningslijsten of andere bronnen die melding maken van een ‘Margadud’ of ‘Maredudd’ die in het begin van de zevende eeuw over Zuid-Wales heerste.
Met dit in het achterhoofd is het opvallend dat het Welse woord voor ‘zwart’ ‘du’ is. ‘Morgan de Zwarte’ zou in het Welsh dus ‘Morgan Du’ zijn.
Gezien het eerder behandelde bewijs dat Morgan de Zwarte een zeer laat geboren zoon van Arthur was, geboren in de late jaren 560, zo niet iets later (na de slag bij Camlann), is Morgan de Zwarte perfect gepositioneerd om Godfrieds Margadud te zijn, zowel op chronologische als op geografische gronden.
Denk eraan dat Le Petit Bruit vermeldde dat Morgan, hoewel hij over heel Wales heerste, juist in Zuid-Wales woonde. Hij zou toen Margadud in Godfrieds HRB als koning van Zuid-Wales wordt genoemd, naar alle waarschijnlijkheid in de veertig zijn geweest.
Het is daarom vrijwel zeker dat de Margadud die Godfried noemt dezelfde figuur is als Morgan de Zwarte uit Le Petit Bruit, de zoon van koning Arthur.
In de middeleeuwse Welse bronnen zijn veel voorbeelden te vinden van de ene legitieme naam die verbasterde tot een andere, maar eveneens legitieme naam (bijv. ‘Maximus’ tot ‘Maximianus’). Het feit dat ‘Margadud’ een naam op zichzelf is, staat er daarom niet aan in de weg dat het een verbastering van ‘Morgan Du’ is.
Annales Cambriae
De Annales Cambriae is een Latijnse kroniek uit de tiende eeuw die talloze gebeurtenissen optekent vanaf het einde van het Romeinse Brittannië. In deze kroniek luidt de optekening voor 665:
“De eerste viering van Pasen onder de Saksen. De tweede slag bij Badon. Morgan sterft.”
De identiteit van de hier genoemde Morgan is al onderwerp van debat zolang geleerden dit document bestuderen. Zou dit Morgan de Zwarte kunnen zijn, de zoon van koning Arthur?
Het feit dat de vader van deze Morgan niet wordt genoemd, suggereert dat hij een belangrijke figuur op zichzelf was. De meeste figuren van wie in de Annales Cambriae de dood wordt vermeld, worden geïdentificeerd aan de hand van hun vader of koninkrijk. Dat Morgan hier zonder enige uitleg wordt genoemd, suggereert dat hij beroemd genoeg was om zijn identiteit als vanzelfsprekend te beschouwen.
Dat zou, zo kan men beargumenteren, passen bij een zoon van de machtige koning Arthur. Het is bovendien consistent met het feit dat Godfried Margadud tot een van de drie voornaamste koningen van de Britten in het begin van de zevende eeuw maakte.
Chronologische overwegingen
Een mogelijk probleem is de datum. Als Morgan in 665 stierf, zou hij dan werkelijk Morgan de Zwarte kunnen zijn geweest, wiens geboorte niet veel later dan 570 kan hebben plaatsgevonden? Dan zou hij bij zijn dood zeer oud zijn geweest. Desondanks is een leeftijd van vijfennegentig jaar niet onmogelijk oud, hoe onwaarschijnlijk ook.
Nog een factor om rekening mee te houden is dat de data van de optekeningen in de Annales Cambriae niet altijd betrouwbaar zijn. Sterker nog, dat blijkt uit deze zelfde optekening van 665. Merk op dat daarin de ‘tweede slag bij Badon’ wordt genoemd.
Dit lijkt te corresponderen met een veldslag die in de Angelsaksische Kroniek wordt genoemd, een veldslag die volgens die kroniek plaatsvond bij een plaats met de naam ‘Beadan-head’ of ‘Biedan-Head’. In dat document wordt de veldslag echter in het jaar 675 geplaatst, een verschil van tien jaar.
Op vergelijkbare wijze plaatst de Annales Cambriae de dood van bisschop David in 601, terwijl betrouwbaardere kronieken die rond 587 plaatsen, een verschil van veertien jaar.
Het is volkomen mogelijk dat Morgans dood simpelweg enkele jaren verkeerd is gedateerd. Zelfs een verlaging met slechts tien jaar zou het al veel aannemelijker maken, wat Morgan de Zwarte bij zijn dood een leeftijd van vijfentachtig jaar zou geven.
Het idee dat Morgan de Zwarte een hoge leeftijd bereikte, wordt ondersteund door het feit dat Margadud (evident Morgan Du, of Morgan de Zwarte) door Godfried van Monmouth wordt afgeschilderd als nog in leven in het jaar waarin Penda stierf, namelijk 655.
Er is dus alle mogelijkheid dat Morgan de Zwarte, zoon van koning Arthur, de Morgan is van wie in 665 de dood in de Annales Cambriae wordt opgetekend. Er lijkt geen andere voldoende belangrijke Morgan uit die tijd te bestaan met wie de figuur uit de kroniek geïdentificeerd kan worden.
Bestond Morgan de Zwarte werkelijk?
Natuurlijk kan het idee dat een personage uit een klein werk uit 1309 licht zou kunnen werpen op raadselachtige details uit de twaalfde-eeuwse HRB en de tiende-eeuwse Annales Cambriae op het eerste gezicht bedenkelijk lijken. Waarom zouden we er ook maar rekening mee houden dat Morgan de Zwarte werkelijk een historische figuur was?
Eén doorslaggevende reden is het simpele feit dat een van de voornaamste kandidaten voor de historische koning Arthur daadwerkelijk een zoon had die Morgan heette.
De kandidaat in kwestie is Athrwys ap Meurig, oftewel Athrwys, zoon van Meurig. Hij was in de post-Romeinse periode koning van heel Zuidoost-Wales en een deel van het huidige Engeland, met een rijk dat de koninkrijken Glamorgan, Gwent en Ergyng omvatte.
De theorie dat Athrwys de echte koning Arthur was, is om verschillende redenen een aantrekkelijke mogelijkheid. Om te beginnen heerste hij over het gebied waarmee Arthur in de legenden het nauwst verbonden is. Bovendien kunnen veel van zijn familieleden geïdentificeerd worden met familieleden van koning Arthur, zoals Athrwys’ vermoedelijke oom van moederszijde Gwrfoddw en Arthurs oom van moederszijde Gwrfoddw Hen.
In het twaalfde-eeuwse Book of Llandaff, evenals in talloze genealogische registers van vóór en ná die tijd, wordt Athrwys opgetekend als hebbende een zoon genaamd Morgan. Het spreekt voor zich dat zijn historische zoon Morgan, indien Athrwys’ identificatie met Arthur juist is, zonder meer de oorsprong moet zijn geweest van Morgan de Zwarte in Le Petit Bruit.
Daarmee zou Morgan de Zwarte derhalve terecht als een historische figuur kunnen worden beschouwd.
Chronologisch bewijs
De identificatie van Morgan de Zwarte met Morgan ap Athrwys wordt ondersteund door chronologisch bewijs. We hebben al gezien dat Morgan de Zwarte, als zeer laat geboren zoon van Arthur en leerling van Walewein, blijkbaar rond 570 geboren moet zijn.
Dit past uitstekend bij wat we over Morgan ap Athrwys weten. Het Book of Llandaff maakt duidelijk dat de bisschop die gedurende Morgans hele regeerperiode actief was, bisschop Oudoceus was, en dat deze bisschop zijn ambt voortzette tot in de regeerperiode van Morgans zoon Ithel.
Het Oxford Dictionary of Saints van de geleerde David Farmer plaatst diens ambtsperiode als bisschop van ca. 580 tot 615. Morgan ap Athrwys was dus blijkbaar een koning uit de late zesde en vroege zevende eeuw. Dit sluit aan bij het overige chronologische bewijs dat we hebben gezien omtrent Morgan de Zwarte zelf en zijn vermoedelijke alter ego, Margadud.
Opgemerkt moet ook worden dat het feit dat Morgans zoon Ithel koning werd tijdens de ambtsperiode van bisschop Oudoceus, die lang vóór Penda’s dood in 655 eindigde, de identificatie van Morgan met de Margadud die Godfried op dat late tijdstip nog actief afbeeldt, niet uitsluit. Het kan zijn dat Ithel slechts als onderkoning regeerde, terwijl Morgan als opperkoning bleef regeren tot aan Penda’s dood in 655.
Eventueel kan het ook zijn dat Morgan zich vele jaren terugtrok en pas tegen het einde van zijn leven als koning terugkeerde, vergelijkbaar met wat zijn betovergrootvader Tewdrig had gedaan.
Bewijs dat hij een laat geboren zoon was
Naast de overeenkomst tussen de absolute jaartallen van Morgan ap Athrwys en Morgan de Zwarte: wat te denken van het feit dat Morgan de Zwarte blijkbaar een zeer laat geboren zoon van Arthur was? Is er bewijs dat deze conclusie over Morgan ap Athrwys actief ondersteunt?
Briafael ap Llywarch
Interessant genoeg is hiervoor enig bewijs te vinden in een vergelijking tussen het Book of Llandaff en genealogische informatie uit een document dat Jesus College MS 20 heet. Dit document bevat talrijke stamboomregisters van de middeleeuwse Welse koninkrijken.
Eén van deze genealogische registers bewaart de afstammingslijn van een koning genaamd Pebiau, die over Ergyng heerste, een koninkrijk net buiten Zuidoost-Wales. De afstammingslijn loopt van Pebiau af tot een zekere Briafael ap Llywarch. Briafael verschijnt zeven generaties na koning Pebiau.
De reden dat dit zo interessant is, is dat zowel Pepiau als Briafael in het Book of Llandaff voorkomen. Pebiau is de grootvader van de beroemde Dubricius, die rond 465 geboren werd. Dat zou de geboorte van Pebiau rond 420 plaatsen.
Zeven generaties vooruit rekenen, als we aannemen dat elk daarvan tussen de twintig en vijfentwintig jaar duurde, brengt ons bij ca. 560-595 voor de geboorte van Briafael ap Llywarch.
Wat dit betekent voor de datering van Morgan
Opvallend is dat Briafael ap Llywarch in het Book of Llandaff optreedt als getuige ten tijde van koning Morgan. De reden dat dit zo interessant is, is dat Morgan eveneens van Pebiau afstamde, zij het via een andere lijn.
Pebiau’s kleinzoon Gwrgan Fawr was Morgans betovergrootvader, waardoor Morgan vijf generaties na Pebiau staat. Het feit dat Morgan slechts vijf generaties na Pebiau stond, terwijl een van zijn tijdgenoten, een getuige uit het begin van zijn regeerperiode, een afstammeling in de zevende generatie van diezelfde Pebiau was, wijst erop dat Morgans afstammingslijn om de een of andere reden ongebruikelijk lang was.
Dat Briafael toen hij als tijdgenoot van Morgan opduikt nog niet oud was, wordt ondersteund door het feit dat zijn dochter Cenedlon op de een of andere manier wordt opgetekend als de stammoeder van de koningen van Morgans dynastie. Uit het Book of Llandaff blijkt echter dat Morgans vrouw Rhiceneth heette (ook gespeld Ricceneth). Dit zou erop duiden dat Cenedlon, dochter van Briafael, de vrouw was van Ithel, zoon van Morgan.
Als we aannemen dat Morgan een zeer laat geboren zoon van zijn vader Athrwys was, zou dat het verschil van twee generaties (gemiddeld veertig tot vijftig jaar) tussen zijn stamboom en die van Briafael verklaren.
Dat het niet Athrwys was die een laat geboren zoon van zijn vader was, blijkt uit het feit dat Athrwys’ neef via zijn zuster Anna Samson van Dol was, die beslist ruim binnen de eerste helft van de zesde eeuw geboren werd.
Het bewijs suggereert dus dat het gat van twee generaties tussen de stamboom van Briafael en die van Morgan verklaard moet worden doordat Morgan zeer laat in Athrwys’ leven geboren werd. Nu twee generaties neerkomen op ongeveer veertig of vijftig jaar, zou dit betekenen dat Morgan geboren werd toen Athrwys zo’n zestig of zeventig jaar oud was, in plaats van de te verwachten twintig tot vijfentwintig jaar.
Het bewijs ondersteunt dus ten sterkste dat Morgan een zeer laat geboren zoon van Athrwys was, geboren vlak voor het einde van diens leven, precies zoals Morgan de Zwarte in Le Petit Bruit.
Bewijs van macht
Als Morgan ap Athrwys Morgan de Zwarte was, de zoon van koning Arthur, zou men verwachten dat hij een zeer vooraanstaande koning was. Is daar enig bewijs voor?
Toevallig valt er een interessant bewijsstuk te vinden in een middeleeuws gedicht uit Wales, getiteld Cyfoesi Myrddin a Gwenddydd ei Chwaer (wat zich laat vertalen als ‘Het gesprek van Myrddin en zijn zuster Gwenddydd’). In dit gedicht bespreken Myrddin en Gwenddydd de reeks vooraanstaande heersers van Brittannië vanaf de tweede helft van de zesde eeuw.
De eerste drie koningen die in deze reeks worden genoemd, zijn Rhydderch Hael, Morgan Mawr en Urien Rheged. Zoals Peter Bartrum opmerkte, lijkt deze reeks in omgekeerde volgorde te staan, aangezien de bronnen overduidelijk maken dat Rhydderch pas lang na Urien stierf.
Als dat klopt, was er blijkbaar een zekere ‘Morgan Mawr’, of Morgan de Grote, die bijzonder vooraanstaand was tussen Urien en Rhydderch Hael, precies op het einde van de zesde eeuw of in het allereerste begin van de zevende. Wie was deze Morgan Mawr?
De identiteit van Morgan Mawr
In de Historia Brittonum vinden we een verwijzing naar Urien Rheged die samen met drie andere koningen tegen de Angelen streed. Een van hen is ‘Morcant’, of Morgan. Dezezelfde Morgan wordt er vervolgens echter beschreven als iemand die later Urien vermoordde uit afgunst over diens superioriteit in de krijgskunst.
Het is duidelijk dat deze Morgan een vooraanstaande figuur was die in de late zesde eeuw actief was in de oorlogsvoering. Dat hij niet alleen zij aan zij vocht met Urien, een van de machtigste koningen van Brittannië in die tijd, maar hem bovendien doodde, getuigt van deze Morgans macht en aanzien.
Op grond hiervan oppert Bartrum dat de Morgan uit de Historia Brittonum dezelfde is als de Morgan Mawr die in de Cyfoesi Myrddin a Gwenddydd ei Chwaer wordt genoemd.
Het gedicht noemt hem de ‘zoon van Sadyrnin’. Intrigerend is dat geen van de middeleeuwse genealogieën enige verwijzing bevat naar zo’n ‘Morgan ap Sadyrnin’, en er bestaat in die periode zelfs geen enkele noemenswaardige koning die Sadyrnin heet.
Er waren enkele Morgans geattesteerd in het laat-zesde-eeuwse Brittannië. Slechts één van hen had echter een band met iemand wiens naam leek op ‘Sadyrnin’.
In het Book of Llandaff wordt Morgan ap Athrwys opgetekend in verband met een abt genaamd Saturnus, of Sadwrn. Op grond van bronnen over een andere figuur met dezelfde naam lijkt dit een aanvaardbare alternatieve vorm van ‘Sadyrnin’ te zijn (of andersom).
Hoewel Morgan ap Athrwys natuurlijk niet werkelijk de zoon van deze Sadwrn was, blijft het feit dat hij de enige Morgan uit deze tijd is die op wat voor manier dan ook verbonden is met iemand met zo’n naam. Bovendien moet erkend worden dat het goed voorstelbaar is dat een abt herinnerd werd als Morgans erevader, vooral omdat Morgan kort voor de dood van zijn vader Athrwys geboren werd, wat betekent dat hij een voogd moet hebben gehad.
Het bewijs wijst dus sterk in de richting dat Morgan ap Athrwys geïdentificeerd kan worden met de Morgan Mawr (dat wil zeggen Morgan de Grote) die in dit Welse gedicht wordt genoemd als de vooraanstaande leider van de Britten tussen Urien en Rhydderch Hael.
Geografisch bewijs
Verdere steun voor deze identificatie is het feit dat Le Petit Bruit Morgan de Zwarte uitdrukkelijk juist met Zuid-Wales in verband brengt. Dat was precies het gebied waarover Morgan ap Athrwys historisch gezien heerste.
Een mogelijke tegenwerping is het feit dat Godfrieds Margadud uitdrukkelijk koning van Dimetia wordt genoemd. Dat is de naam voor het koninkrijk Zuidwest-Wales, niet Zuidoost-Wales. Als Godfrieds Margadud dus werkelijk geïdentificeerd moet worden als Morgan de Zwarte (wat zijn naam suggereert), dan kan Morgan de Zwarte niet Morgan, de zoon van Athrwys, zijn.
Dit argument houdt echter geen stand wanneer we bekijken hoe de term ‘Dimetia’, of ‘Dyfed’, in de praktijk daadwerkelijk werd gebruikt in middeleeuwse documenten. Hoewel het de eigennaam was van het koninkrijk Zuidwest-Wales, werd het ook gebruikt om Zuid-Wales in het algemeen aan te duiden.
We zien dit, feitelijk, in de Historia Regum Britanniae zelf. Godfried noemt de stad Gloucester als gelegen aan de grens tussen Dimetia en Loegria, welke laatste term Godfried voor Engeland gebruikt. Dit gebruik van Dimetia betekent duidelijk Zuid-Wales in het algemeen.
Het feit dat Godfried Margadud koning van Dimetia noemt, is dus niet in tegenspraak met zijn identiteit als Morgan ap Athrwys.
Dynastiek bewijs
Nog een bewijsstuk ter ondersteuning van deze identificatie is wat Le Petit Bruit zegt over hoe lang Morgans dynastie het land vasthield. Het was niet zo dat Arthurs zoon Wales na hem regeerde, vervolgens stierf en meteen daarna door een nieuwe dynastie werd vervangen.
Integendeel: zoals we eerder zagen, stelt Le Petit Bruit nadrukkelijk dat “Morgan zelf behield dit voorrecht, evenals velen van zijn opvolgers, tot aan de tijd van Athelstan de Tweede.”
Aangezien we de ‘Athelstan de Eerste’ uit Le Petit Bruit en diens opvolger Alfred identificeerden met bepaalde heersers uit het midden en het einde van de zevende eeuw, zou dit erop wijzen dat Morgans dynastie naar verluidt voortduurde tot minstens ongeveer het einde van de zevende eeuw, en mogelijk nog veel langer.
Dit past volkomen bij Morgan ap Athrwys. Zijn nakomelingen bleven de daaropvolgende eeuwen over een groot deel van Zuid-Wales heersen.
Bewijs uit familieverband
Er is nog minstens één bewijsstuk dat wijst in de richting van de identificatie van Morgan de Zwarte met de historische Morgan, zoon van Athrwys.
Denk eraan dat Le Petit Bruit Morgan twee broers geeft, Adeluf en Patrick. Hoewel er in de historische familie van Athrwys geen voor de hand liggend equivalent van Patrick is, was er wel een zoon genaamd Ithel. Zijn naam wordt ook gespeld als ‘Iudhael’, ‘Ithael’ en soms ‘Idwal’.
De naam ‘Adeluf’ lijkt uiteraard oppervlakkig op ‘Ithel’. Afgezien van het achtervoegsel ‘uf’ aan het einde van eerstgenoemde, zijn ze in wezen hetzelfde. De auteur van Le Petit Bruit lijkt ‘Adeluf’ in feite als vervanging gebruikt te hebben voor allerlei namen waarmee het overeen leek te komen. Het is duidelijk geïnspireerd op de naam van Aethelwulf, koning van Wessex.
Hoe dan ook: het feit dat van Morgan de Zwarte en Morgan, zoon van Athrwys, broers worden opgetekend wier namen vrijwel identiek zijn, biedt krachtige steun aan de conclusie dat zij in feite dezelfde Morgan zijn.
Conclusie
Samenvattend komt Morgan de Zwarte expliciet voor in slechts één bron, Le Petit Bruit. Desondanks valt er veel over hem te zeggen. Hij was de zoon van koning Arthur en kreeg Wales om te besturen, waarbij hij in het bijzonder met Zuid-Wales werd geassocieerd. Hij werd blijkbaar zeer laat in Arthurs leven geboren en onderwezen door Walewein, wat betekent dat hij vermoedelijk rond 570 geboren werd. Zijn dynastie bleef Wales regeren tot de veroveringen van een zekere koning die werd herinnerd als Athelstan de Tweede.
We hebben gezien hoe Morgan de Zwarte vrijwel zeker geïdentificeerd kan worden met de Margadud die Godfried van Monmouth noemt, en heel goed mogelijk met de Morgan van wie in 665 de dood in de Annales Cambriae wordt opgetekend. Nog crucialer is dat hij geïdentificeerd kan worden met Morgan, zoon van Athrwys, een van de voornaamste kandidaten voor de echte koning Arthur.
Bronnen
Bartrum, Peter, A Welsh Classical Dictionary, 1993
Barber, Chris, King Arthur: The Mystery Unravelled, 2016
Farmer, David, The Oxford Dictionary of Saints: Fifth Edition Revised, 2011
Howells, Caleb, King Arthur: The Man Who Conquered Europe, 2019
Putter, Ad, Arthur’s Children in Le Petit Bruit and the Post-Vulgate Cycle, 2012
