Gwrfoddw Hen, oom van koning Arthur
Door Caleb Howells
Gwrfoddw Hen is een minder belangrijk personage uit de Arthuriaanse legenden, maar hij valt op doordat hij tot de eigen familie van koning Arthur behoorde. Hij zou zelfs de oom van de koning zijn geweest. Wat weten we nog meer over hem? En heeft hij werkelijk bestaan?
Wie was Gwrfoddw Hen?
Dit minder belangrijke personage, Gwrfoddw Hen, komt slechts in één Arthuriaanse bron voor. Hij wordt genoemd als een van Arthurs vele bondgenoten in het Welshe verhaal dat bekendstaat als Culhwch and Olwen. Deze bron dateert vermoedelijk uit ongeveer 1100.
In deze bron ging Arthur een reeks avonturen aan, waarvan de meest opvallende een gevaarlijke everjacht was. Hij had vele tientallen bondgenoten bij zich. Gwrfoddw Hen was een van hen.
Later in het verhaal wordt Gwrfoddw genoemd als een van degenen die omkwamen bij de everjacht in Ystrad Tywi, een plaats in het zuidoosten van Wales. Hij werd gedood door Llwydog Gofynniad, een van de biggen van het monsterachtige everzwijn.
Gwrfoddw wordt expliciet omschreven als de oom van Arthur, de broer van de moeder van de koning. Tweemaal wordt hij genoemd in verband met zijn broer Llygadrudd Emys. Verdere informatie over hen beiden wordt niet gegeven.
Niettemin toont dit aan dat deze ooms van Arthur tijdens Arthurs regeerperiode nog in leven en blijkbaar actief in de strijd waren, een detail dat vermeldenswaard is.
De betekenis van ‘Hen’
De bijnaam ‘Hen’ betekent ‘oud’. Gwrfoddw Hen kan daarom ook worden aangeduid als Gwrfoddw de Oude. Dit zou erop wijzen dat hij bekendstond om het bereiken van een hoge leeftijd. Deze term wordt echter ook soms gebruikt voor een voorouderlijke figuur die zijn naam deelde met een later lid van zijn familie, wat in feite ‘de Oudere’ betekent. Wat de term in het geval van Gwrfoddw precies betekende, kunnen we niet met zekerheid zeggen.
Hoe was Gwrfoddw verwant aan Arthur?
De bron waarin hij voorkomt, Culhwch and Olwen, is zeer duidelijk over de verwantschap tussen Gwrfoddw en Arthur. Het verhaal noemt hem niet alleen de oom van Arthur, maar vermeldt ook expliciet dat hij de broer van Arthurs moeder was. Dit sluit uit dat hij om een andere reden zijn oom was, bijvoorbeeld doordat hij getrouwd was met de zuster van Arthurs moeder.
Volgens de Welshe traditie was Arthurs moeder Eigr, beter bekend als Igerna of zelfs Igraine. Zij wordt voorgesteld als de dochter van een figuur die Amlawdd Wledig heette. Gwrfoddw Hen wordt daarom algemeen beschouwd als een zoon van deze Amlawdd.
Er is echter bewijsmateriaal dat Amlawdd stevig in de eerste helft van de vijfde eeuw plaatst, zoals het feit dat zijn vrouw de dochter was van Cunedda Wledig, geboren rond 370. Koning Arthur kan daarentegen met zekerheid in de zesde eeuw worden geplaatst. Het is daarom duidelijk dat de stamboom van Arthur terug tot Amlawdd enigszins verkort is weergegeven.
Heeft Gwrfoddw Hen werkelijk bestaan?
Heeft deze legendarische oom van koning Arthur werkelijk bestaan? De naam ‘Gwrfoddw’ kwam niet vaak voor, maar het was de naam van een koning van Ergyng in de Arthuriaanse periode.
In het Book of Llandaff, geschreven in het begin van de twaalfde eeuw maar gebaseerd op veel oudere documenten, is er een vermelding van een zekere koning Gwrfoddw die over Ergyng regeerde en land aan de kerk schonk. In dit document wordt hij niet met de bijnaam ‘Hen’ aangeduid. Niettemin heeft een aantal geleerden gesuggereerd dat de Gwrfoddw uit Culhwch and Olwen met deze historische koning geïdentificeerd zou moeten worden.
Een omstreden punt is de chronologie van deze koning. Volgens de traditie werd aangenomen dat hij in de eerste helft van de zesde eeuw regeerde, waardoor hij gemakkelijk kon worden geïdentificeerd met Arthurs oom. Zijn vader werd bijvoorbeeld beschouwd als een volle neef van bisschop Dubricius.
Gedurende de twintigste eeuw stelden echter enkele invloedrijke geleerden dat deze data ongeveer een eeuw later geplaatst zouden moeten worden. Dit zou betekenen dat Gwrfoddw, de historische koning van Ergyng, onmogelijk dezelfde kan zijn geweest als de figuur die in Culhwch and Olwen voorkomt.
Niettemin pleiten tegenwoordig verschillende geleerden, zoals Timothy Venning, David Farmer en anderen, voor de vroege datering. Er is inderdaad goede reden om deze chronologie te aanvaarden, vooral wanneer het bewijsmateriaal in aanmerking wordt genomen dat betrekking heeft op de bisschoppen van wie is overgeleverd dat zij met de koningen omgingen.
Met dit bewijsmateriaal in gedachten lijkt de identificatie van de Gwrfoddw Hen uit de Arthuriaanse legenden met de historische Gwrfoddw van Ergyng inderdaad logisch en overtuigend.
Wie was de historische Gwrfoddw?
Uit de geschiedenis weten we zeer weinig over Gwrfoddw. Hij komt slechts in één oorkonde in het Book of Llandaff voor. Toch onthult deze vermelding wel enkele interessante gegevens.
In het verhaal dat aan de schenking van land aan de kerk voorafgaat, wordt verteld dat Gwrfoddw met succes tegen de Saksen had gestreden. Het is juist daardoor dat hij de kerk wat land wilde schenken, in wezen als blijk van waardering voor zijn overwinning.
Dit bevestigt dat Gwrfoddw actief was in de strijd. Hoewel dit een algemeen gegeven is, strookt het met de wijze waarop Gwrfoddw in Culhwch and Olwen wordt afgeschilderd.
Het Book of Llandaff vertelt ons niet wie zijn vader was. Hij komt echter voor in een oorkonde die kort na de tijd van koning Gwrgan van Ergyng kan worden gedateerd. Het lijkt er dus op dat Gwrfoddw de zoon van Gwrgan was.
Deze ogenschijnlijke familieband is gebruikt door aanhangers van de theorie dat Athrwys ap Meurig de echte koning Arthur was. Athrwys’ moeder was Onbrawst, de dochter van koning Gwrgan. Elke zoon van Gwrgan zou daarom een oom van Athrwys zijn, een broer van zijn moeder.
Aangezien dit blijkbaar op Gwrfoddw van toepassing is, en Gwrfoddw in Culhwch and Olwen bovendien wordt omschreven als de oom langs moederszijde van koning Arthur, is dit aangevoerd om de identificatie van Athrwys als Arthur te ondersteunen.
Gwrfoddw in een gedicht van Taliesin
Er is nog één opvallende bron over Gwrfoddw. Het blijkt dat hij wordt genoemd in een obscuur gedicht van Taliesin, een bard die actief was van halverwege tot laat in de zesde eeuw. Het gedicht heet Kanu y Cwrwf, wat ‘Lied van bier’ betekent.
Dit gedicht is niet gemakkelijk te begrijpen en het lijkt ook weinig belangstelling onder geleerden te hebben gewekt. Niettemin merkte de geleerde Peter Bartrum op dat het iemand met de naam ‘Gwrwedw’ vermeldt, wat een andere vorm van ‘Gwrfoddw’ lijkt te zijn.
Het gedicht vermeldt ook de mannen van Gwent. Aangezien Gwent aan Ergyng grensde, ondersteunt dit de identificatie van deze figuur met Gwrfoddw van Ergyng. Dit ondersteunt overigens ook de vroege chronologie voor Gwrfoddw van Ergyng, aangezien Taliesin volgens de late datering van de dynastie van Ergyng vermoedelijk al overleden zou zijn geweest tegen de tijd dat Gwrfoddw werd geboren.
Dit gedicht brengt Gwrfoddw ook in verband met Ynyr, vermoedelijk Ynyr van Gwent, een figuur uit het einde van de vijfde eeuw die uit andere bronnen bekend is. Ook Rhuddfedel wordt in het gedicht genoemd. De enige persoon met deze naam die in middeleeuwse Welshe bronnen voorkomt, blijkt een zoon te zijn van Catigern, de zoon van Vortigern. Dit wijst opnieuw naar het einde van de vijfde of het begin van de zesde eeuw als context van het gedicht.
Hoewel het gedicht obscuur is en de betekenis ervan niet volledig wordt begrepen, is het duidelijk dat dit gedicht naar Gwrfoddw verwijst en hem in verband brengt met de regio Gwent en minstens twee andere figuren uit het einde van de vijfde of het begin van de zesde eeuw.
Conclusie
Samengevat wordt Gwrfoddw Hen in Culhwch and Olwen genoemd als een oom van koning Arthur, met name de broer van zijn moeder. Hij was nog in leven ver in Arthurs regeerperiode en diende als een van zijn bondgenoten. Anders dan dat hij omkwam bij Arthurs everjacht is er uit de Arthuriaanse bronnen niets meer over hem bekend, maar hij kan vrijwel zeker worden geïdentificeerd als de historische koning Gwrfoddw van Ergyng, die uit andere bronnen bekend is.
Deze koning was vermoedelijk de zoon van Gwrgan Fawr. Er is discussie over de chronologie van deze dynastie, maar het overwicht van het bewijsmateriaal wijst erop dat hij leefde in het einde van de vijfde en het begin van de zesde eeuw. Dit wordt ook ondersteund door een obscuur gedicht van Taliesin waarin hij voorkomt, getiteld Kanu y Cwrwf.
Bronnen
Bartrum, Peter, A Welsh Classical Dictionary, 1993
Howells, Caleb, King Arthur: The Man Who Conquered Europe, 2019
Parker, Will, Culhwch and Olwen Translation (voetnoot 158), 2016
