Igerna, moeder van koning Arthur

Igerna is een belangrijke figuur in de legendes rond koning Arthur, aangezien zij de moeder van de koning zelf is. Zonder haar zou er geen Arthurlegende bestaan. Haar beroemdste bijdrage aan de Arthurlegenden is dan ook het verhaal van de gebeurtenissen die tot de verwekking van Arthur leidden, met een oorlog tussen Uther Pendragon en Igerna’s eerste echtgenoot. In dit artikel bekijken we dat verhaal in meer detail en bezien we wat de uiteenlopende verwijzingen nog meer over Igerna kunnen onthullen.

Wie was Igerna?

Volgens de Arthurlegenden was Igerna de moeder van koning Arthur. Zij was de mooie echtgenote van Gorlois, de hertog van Cornwall, voordat zij later de echtgenote werd van Uther Pendragon. Het verhaal van hoe Uther verliefd op haar werd en ten oorlog trok tegen Gorlois om haar tot zijn vrouw te nemen, vormt een kernonderdeel van de legendes.

Zowel dit verhaal als het personage Igerna zelf duikt voor het eerst op in de geschriften van Geoffrey van Monmouth. Hij noemt haar in de Historia Regum Britanniae, geschreven ca. 1137. Daarna komt zij voor in uiteenlopende Welse teksten. In die Welse teksten wordt haar naam meestal geschreven als ‘Eigr’ of ‘Eigyr’.

Ook daarna blijft Igerna nog lang een rol spelen in de Arthurlegenden, aangezien Geoffrey van Monmouth haar personage voor latere generaties schrijvers definitief had vastgelegd. In Thomas Malory’s beroemde Le Morte d’Arthur uit de vijftiende eeuw verschijnt zij als ‘Ygrayne’, wat leidde tot de spelling ‘Igraine’, een vorm waaronder zij tegenwoordig misschien beter bekend is.

Doordat zij afwezig is in de vroegste sporen van de Welse traditie, zou men haar gemakkelijk als fictief kunnen afdoen. In dit artikel onderzoeken we echter bewijs dat zij wel degelijk als een historische figuur geïdentificeerd kan worden.

Familie

De legendarische familie van Igerna is, om het zacht uit te drukken, gecompliceerd. Er is duidelijk bewijs dat haar familieverhoudingen met andere personages uit de Arthurlegenden in de loop van de tijd veranderden, met elke nieuwe vertelling van het verhaal.

Wat in wezen consistent is in de verschillende versies, is dat Igerna oorspronkelijk getrouwd was met de hertog van Cornwall. Zijn naam wordt meestal weergegeven als ‘Gorlois’ of een soortgelijke variant, hoewel Thomas Malory het volledig andere ‘Hoel’ gebruikte.

Igerna’s tweede en vermoedelijk laatste echtgenoot was Uther Pendragon. Ook dit is over het algemeen consistent in de verschillende versies.

Nog een laatste consistent detail is dat een van Igerna’s kinderen Arthur was. Afgezien van deze details zijn de feiten over Igerna’s overige familieverbindingen binnen de Arthuriaanse overlevering zeer veranderlijk.

De complexe aard van Igerna’s kinderen

In het verslag van Geoffrey van Monmouth wordt Igerna expliciet gepresenteerd als de moeder van Anna bij Uther Pendragon. Anna en Arthur waren dus volle broer en zus.

In het Leven van Merlijn, dat Geoffrey ca. 1150 schreef, noemt hij een raadselachtige figuur genaamd Morgen (de beroemde Morgan le Fey), een tovenares op het eiland Avalon. In Geoffrey’s verslag is er geen enkele aanwijzing dat zij verwant was aan Arthur, laat staan dat zij zijn zus was.

In latere versies van de legende veranderen beide feiten echter. Anna wordt gepresenteerd als Arthurs oudere halfzus. Ook Morgan le Fey wordt in de familie getrokken, als dochter van Igerna.

Het was ca. 1168, in Chretien de Troyes’ Erec et Enide, dat Morgan voor het eerst als Arthurs zus werd beschreven. Later, in de Vulgaatcyclus van de dertiende eeuw, wordt zij gepresenteerd als Arthurs oudere halfzus, de dochter van Igerna en Gorlois, net als Anna.

Dit is tegenwoordig de beroemdste versie van de legende. Anna (of beter gezegd, zoals zij in latere bronnen meestal bekendstaat, Morgause) en Morgan le Fay worden algemeen beschouwd als de oudere halfzussen van koning Arthur bij Igerna en Gorlois. In werkelijkheid maken de vroegst bewaard gebleven tradities Anna een volle zus van Arthur bij Igerna en Uther, terwijl Morgan volledig onverwant aan hen is.

In sommige versies is er nog een andere dochter van Igerna, Blasine, de echtgenote van koning Nentres van Garlot. Thomas Malory noemt haar Elaine, en onder die naam is zij tegenwoordig beter bekend. Zij verschijnt in de Proza-Merlijn, geschreven ca. 1210. Vanaf haar allereerste optreden wordt zij gepresenteerd als de halfzus van Arthur bij Igerna en Gorlois.

De redenen achter deze inconsistenties

Zijn er herkenbare redenen voor deze inconsistenties? Zeker. Hoewel het geval van Blasine, of Elaine, iets gecompliceerder ligt, zijn er enkele voor de hand liggende mogelijke redenen waarom Anna en Morgan op de betreffende manier werden aangepast.

Anna

De reden waarom Anna tot dochter van Igerna bij Gorlois werd gemaakt in plaats van tot dochter bij haar tweede echtgenoot Uther, is kennelijk gelegen in chronologische overwegingen van de schrijvers die na Geoffrey kwamen.

Geoffrey’s Historia Regum Britanniae noemt expliciet uitsluitend Anna als een zus van koning Arthur. Er is geen directe verwijzing naar het feit dat hij meer dan één zus had. Dit suggereerde dan ook voor veel schrijvers na Geoffrey (inclusief veel moderne commentatoren) dat Anna volgens de Historia Regum Britanniae de enige zus was die Arthur had.

Dat dit van belang is, komt doordat Geoffrey ook beschrijft hoe Arthurs zus (naamloos) trouwde met koning Budic van Bretagne. Zij kregen een zoon genaamd Hoel, die Arthur later zou helpen tijdens zijn oorlogen tegen de Saksen. Geoffrey presenteert Anna echter als getrouwd met een koning genaamd Lot al vanaf vóór Uthers dood, en die dood vond veertien jaar nadat Uther Igerna tot vrouw had genomen plaats.

Anna kan dus hoogstens veertien jaar oud zijn geweest toen zij met Lot trouwde, als zij een dochter van Igerna en Uther was. Als zij echter ook dé zus van Arthur was die met Budic van Bretagne trouwde, dan moet dat huwelijk vóór haar huwelijk met Lot hebben plaatsgevonden.

Het idee dat zij trouwde met Budic, het leven schonk aan Hoel, Budic vervolgens stierf of van haar scheidde, en Anna daarna hertrouwde met Lot, alles vóór haar veertiende jaar, rekkt de chronologie duidelijk tot het breekpunt op.

Vrijwel zeker was het hierdoor dat latere schrijvers Anna (hoewel niet altijd onder die naam) presenteerden als de dochter van Igerna en Gorlois, waardoor zij aanzienlijk ouder kon zijn dan Arthur.

In werkelijkheid had Arthur ongetwijfeld meerdere zussen.

Morgan

Hoe zit het met Morgan le Fey? Hoe kwam het dat zij bekend kwam te staan als Igerna’s dochter? En hoe, nu dat verband eenmaal gelegd was, kwam zij bekend te staan als de dochter van Igerna en Gorlois in plaats van als de dochter van Igerna en Uther?

Er is geen voor de hand liggende verklaring voor waarom een van beide dingen gebeurde, in tegenstelling tot bij de verwarring rond Anna. Er is echter één mogelijkheid die als vrij waarschijnlijk naar voren springt.

In de Welse traditie neemt de figuur van Modron de plaats van Morgan in. In Welse teksten is zij de dochter van koning Afallach, de heerser van Annwn, de Welse Andere Wereld. Dit is het equivalent van het Avalon uit de Latijnse teksten.

Zoals we hieruit kunnen opmaken, is er in de Welse traditie geen enkel verband met de familie van koning Arthur. De naam ‘Modron’ lijkt echter sterk op de naam ‘Madrun’, de naam van een vrouwelijke religieuze figuur uit de late vijfde en vroege zesde eeuw.

Als haar vader wordt Vortimer vermeld. In Welse teksten verschijnt de naam van Vortimer als ‘Gwerthyfer’. Zijn naam verschijnt voorts als ‘Gwertheuyr’, ‘Gwrthyuyr’ en andere soortgelijke varianten.

Hoewel dit allesbehalve zeker is, is het mogelijk dat een niet-Welse schrijver de naam van deze koning verwarde met ‘Uthyr’, de naam van Arthurs vader in Welse teksten, vooral omdat laatstgenoemde naam vaak voorkomt als een variant van de naam ‘Gwythyr’.

Een andere mogelijkheid houdt verband met de theorie dat de legendarische figuur van Uther Pendragon grotendeels is afgeleid van koning Tewdrig van Gwent. Hij had een dochter genaamd Marchell, die naar Ierland werd gestuurd. Er is bewijs dat zij de naamloze zus is die in Geoffrey’s verslag wordt genoemd als iemand die naar Ierland werd gestuurd en de voorouder werd van de koningen van Brittannië.

In sommige teksten wordt Madrun ‘Marcelliana’ genoemd. Er kan verwarring hebben bestaan tussen Tewdrigs dochter Marchell, Marcelliana/Madrun en Modron. Dit kan ertoe hebben geleid dat Modron, of Morgan le Fey, bekend kwam te staan als de dochter van Uther (Tewdrig) en daarmee als de dochter van Igerna.

De verklaring waarom zij later werd afgeschilderd als de dochter van Igerna bij Gorlois in plaats van bij Uther, is minder duidelijk. Wellicht is dit simpelweg gedaan om Arthurs eigen geboorte uniek te houden, zodat hij het enige kind van Igerna bij Uther werd.

Blasine

Ten slotte: hoe zit het met Igerna’s dochter Blasine? Wie was zij, en waarom werd zij afgeschilderd als de dochter van Igerna bij Gorlois?

Blasine wordt afgeschilderd als de echtgenote van Nentres van Garlot. Om een aantal redenen is het goed mogelijk dat zij simpelweg een duplicaat is van Anna of Morgan. Een alternatieve naam die Anna wordt gegeven is ‘Belisent’, wat sterk lijkt op ‘Blasine’. Bovendien kan ‘Garlot’ worden opgevat als ‘Caer Lot’, oftewel de burcht van Lot, de naam van Anna’s echtgenoot.

Voorts is Blasine’s zoon Galeschin qua naam zeer verwant aan Anna’s zoon Walewein (ook geschreven als ‘Gwalchmai’ en ‘Gualguanus’), of aan haar andere zoon Gaheris.

Bijkomende ondersteuning voor Blasine als duplicaat van Anna blijkt uit het feit dat sommige teksten Nentres rechtstreeks presenteren als de echtgenoot van Anna (Morgause).

Anderzijds is er ook enig bewijs dat Blasine met Morgan in verband brengt. Wellicht is zij een onjuist duplicaat van beide figuren, samengevoegd tot één, hoewel Geoffrey’s Anna de voornaamste oorsprong lijkt.

Igerna’s vergeten zoon

In een Welse tekst die we later nader zullen onderzoeken, staat een obscure verwijzing naar iemand die inderdaad Igerna’s zoon bij Gorlois lijkt te zijn.

De tekst in kwestie is het Welse prozaverhaal Culhwch and Olwen, geschreven ca. 1100. In dit verhaal wordt een van Arthurs bondgenoten als volgt gepresenteerd:

“Gormant, de zoon van Ricca (Arthurs broer van moederszijde; de Penhynev van Cornwall was zijn vader).”

Deze korte verwijzing presenteert Gormant of zijn vader Ricca als de halfbroer van Arthur. Het feit dat wordt verduidelijkt wie zijn vader was, duidt erop dat hij via zijn moeder aan Arthur verwant was. Bijgevolg kan Gormant of Ricca worden geïdentificeerd als een zoon van Igerna bij Gorlois.

Als men ervan uitgaat dat de zin tussen haakjes op Gormant slaat, dan zou dit moeten betekenen dat ‘Ricca’ een alternatieve naam voor Gorlois was. Het voeren van meerdere namen was in deze periode niet ongewoon, dus dit is niet onmogelijk.

Anderzijds is een elegantere oplossing, die niet vereist dat Gorlois nog een andere naam krijgt, dat de bewuste zin tussen haakjes in werkelijkheid op Ricca sloeg, niet op Gormant. Dat zou betekenen dat Ricca de halfbroer van Arthur was, de zoon van Igerna en Gorlois.

Nog een mogelijke zoon

De Welse traditie voorziet koning Arthur bovendien van een broer genaamd Madoc. Er is niet veel informatie over hem bekend, maar hij wordt de zoon van Uthyr genoemd.

Er is geen expliciete tekst die hem tot zoon van Igerna maakt (of Eigr, zoals zij in Welse teksten doorgaans heet), maar bij afwezigheid van enige andere gedocumenteerde echtgenote van Uther Pendragon is Igerna de meest logische keuze als zijn moeder.

Afstamming

Nu we Igerna’s kinderen en haar echtgenoot hebben behandeld, wat weten we over haar eigen afstamming?

Geoffrey van Monmouth onthult het antwoord hierop niet, maar Welse teksten maken haar de dochter van een populaire maar raadselachtige voorouderfiguur genaamd Amlawdd Wledig.

Amlawdd verschijnt in allerlei bronnen als vader van zonen en dochters. Over hem zelf is echter vrijwel niets rechtstreeks bekend. Een vergelijking van de verschillende familieverbindingen, zoals zijn huwelijk met de dochter van Cunedda Wledig en het huwelijk van zijn dochter met Teithfallt van Cerniw (geboren ca. 420), laat zien dat hij vóór het begin van de vijfde eeuw geboren moet zijn. Voor meer informatie, zie het artikel ‘Amlawdd Wledig, voorouder van koning Arthur’.

Deze conclusie betekent dat veel van de personen die als zijn kinderen optreden in werkelijkheid latere nakomelingen moeten zijn. Hoewel ongebruikelijk, was het niet ongekend dat kopiisten iemands afstamming sterk samenvatten en hem of haar een ‘zoon’ of ‘dochter’ van een eerdere voorouder noemden. Amlawdd was klaarblijkelijk een populaire voorouderfiguur.

Aangezien Igerna ca. 500, toen koning Arthur werd geboren (zoals we later in meer detail zullen zien), nog vruchtbare leeftijd had, kan zij duidelijk niet de directe dochter zijn geweest van iemand die vóór het jaar 400 werd geboren. Zij moet een latere nakomeling van Amlawdd zijn geweest.

Sterker nog, we zullen later bewijs zien dat erop wijst dat zij in werkelijkheid de dochter was van een zekere Ceredic, geboren enkele generaties na Cunedda Wledig.

Igerna in de Historia Regum Britanniae van Geoffrey van Monmouth

Nu we Igerna’s afstamming hebben geanalyseerd, willen we bekijken hoe zij verschijnt in het voornaamste corpus aan teksten. Allereerst bekijken we haar rol in de Historia Regum Britanniae van Geoffrey van Monmouth.

Igerna verschijnt voor het eerst in een passage die vertelt hoe Uther Pendragon, nadat hij de vrede in het noorden van Brittannië had gevestigd, een groot paasfeest in Londen organiseerde. Veel van zijn bondgenoten woonden het bij, waaronder Gorlois, de hertog van Cornwall.

Tijdens het evenement zag Uther Igerna (vermoedelijk voor het eerst) en werd hij gegrepen door haar schoonheid. Hij schonk haar tijdens het feest al zijn aandacht, waardoor zijn belangstelling voor haar zeer duidelijk werd.

Dit maakte Gorlois woedend, waarop hij zich van het feest terugtrok. Uther nam zware aanstoot aan Gorlois’ reactie, waarop hij hem de oorlog verklaarde.

Gorlois bracht zijn echtgenote Igerna in veiligheid in het kasteel van Tintagel, dat zeer goed verdedigd kon worden. De hertog van Cornwall zelf trok ondertussen met het grootste deel van zijn leger naar het kasteel van Dimilioc.

Hoe Igerna Uthers echtgenote werd

Tijdens deze oorlog beraamde Uther samen met zijn magiër Merlijn een plan om het kasteel van Tintagel binnen te komen. Merlijn gebruikte magie om Uther te laten veranderen in de gedaante van Gorlois, terwijl Merlijn zelf en een andere man van Uther de verschijning aannamen van twee mannen van Gorlois.

Met deze vermommingen weten zij gemakkelijk toegang tot het kasteel te krijgen. Uther gaat, in de gedaante van Gorlois, Igerna’s vertrek binnen en heeft gemeenschap met haar. Tegelijkertijd leveren Uthers mannen in het kasteel van Dimilioc een laatste treffen met het leger van Gorlois, waarbij de hertog om het leven komt.

Hierna ging Uther weer naar buiten en keerde hij terug naar zijn eigen leger. Vervolgens nam hij weer zijn eigen normale gedaante aan en beëindigde hij de oorlog. Daarop nam hij Igerna tot echtgenote.

Volgens Geoffrey van Monmouth:

“Daarna bleven zij met veel genegenheid voor elkaar samenleven.”

Igerna in latere teksten

Geoffrey onthult na dit punt niets meer over Igerna. Hij vermeldt niet wanneer zij stierf of wat er met haar gebeurde. Deze informatie is wel te vinden in latere bronnen, al is die niet volledig consistent.

Chretiens versie

Laten we allereerst bezien wat Chretien de Troyes over dit onderwerp te zeggen had. In zijn werk dat bekendstaat als Perceval, het verhaal van de Graal, wordt Igerna gepresenteerd als nog in leven, lang na Uthers dood. Zij wordt door Walewein ontdekt op een plaats die het Kasteel der Wonderen heet. Walewein trof haar en haar dochter (Waleweins eigen moeder) in dit kasteel aan.

Aangezien Walewein Arthurs neef was, de kleinzoon van Igerna, en diep in Arthurs regeerperiode werd geboren, betekent dit dat Igerna op z’n minst betrekkelijk oud is geworden. Volgens deze versie leefde zij aanzienlijk langer dan Uther.

Ditzelfde basisverhaal is te vinden in een andere bewerking van het leven van Perceval, bekend als de Parzival, geschreven door Wolfram von Eschenbach in het eerste kwart van de dertiende eeuw. Chretien de Troyes schreef zijn versie ruim een decennium eerder, ca. 1190.

Robert de Borons versie

In de loop van de tijd schreef Robert de Boron echter waarschijnlijk ergens tussen Chretien en Wolfram. Sommige onlinebronnen beweren dat Robert de Boron Igerna in zijn gedicht Merlijn laat sterven vóór Uther. Dit blijkt echter niet daadwerkelijk in die bron voor te komen.

De Vulgaatcyclus

Kort na Robert de Borons Merlijn presenteert de Vulgaatcyclus Igerna inderdaad als stervend vlak vóór Uthers dood of kort vóór Arthurs kroning. De oorzaak van haar dood wordt niet duidelijk gemaakt.

Een tekst die volgens sommige indelingen tot de Vulgaatcyclus behoort, presenteert echter een versie die meer in lijn ligt met Chretiens verslag. Dit is de Livre d’Artus, die dateert van ca. 1230 of later.

Volgens dit verhaal houdt Igerna zich gedurende een deel van koning Arthurs regeerperiode schuil in het kasteel van Corbenic, waar de heilige Graal wordt bewaard. Hoewel dit niet identiek is aan Chretiens versie, roept het daar duidelijk beelden van op, met Igerna verblijvend in een bijzonder, magisch kasteel tijdens Arthurs regeerperiode.

Igerna in de Welse traditie

In de Welse traditie verschijnt Igerna in uiteenlopende teksten van verschillende aard, zoals genealogische registers en een aantal prozaverhalen. In deze bronnen verschijnt haar naam vrijwel altijd als ‘Eigr’ of ‘Eigyr’.

Culhwch and Olwen

De alleroudste verwijzing naar Arthurs moeder komt uit Culhwch and Olwen, geschreven ca. 1100. Deze noemt haar echter niet bij naam, al verwijst zij wel naar haar bestaan en impliceert zij bepaalde details over haar.

De bewuste verwijzing is het citaat over Arthurs verwant genaamd Gormant, dat luidt:

“Gormant, de zoon van Ricca (Arthurs broer van moederszijde; de Penhynev van Cornwall was zijn vader).”

Zoals we eerder zagen, kan dit op twee manieren worden geïnterpreteerd. Of Gormant was Arthurs halfbroer, wat zou betekenen dat diens moeder getrouwd was geweest met Ricca, of Ricca was Arthurs halfbroer, wat zou betekenen dat Arthurs moeder getrouwd was geweest met de naamloze vader van Ricca.

Om te voorkomen dat er een extra naam voor Gorlois verzonnen moet worden, lijkt de tweede optie de voorkeur te verdienen.

Wat deze verwijzing over Igerna onthult

Hoewel deze vluchtige verwijzing naar Arthurs moeder haar niet daadwerkelijk Igerna of Eigr noemt, biedt de Welse traditie geen enkele andere naam voor haar, zodat we niet beter kunnen doen dan aannemen dat het hier om dezelfde vrouw gaat als degene die in andere teksten als Arthurs moeder verschijnt.

Wat bijzonder interessant is aan dit subtiele optreden van Igerna in de tekst van Culhwch and Olwen, is dat dit Geoffrey’s verhaal, waarin Igerna de echtgenote van de hertog van Cornwall was geweest, sterk ondersteunt.

In deze Welse tekst wordt Igerna’s voormalige echtgenoot de ‘Penhynev van Cerniw’ genoemd. Het woord ‘Penhynev’ wordt opgevat als ‘hoofdoudste’, of mogelijk ‘hoofd der oudsten’. Hoe dan ook is het duidelijk een positie van leiderschap over het gebied, zonder dat het een koning betreft. Dit past bij Geoffrey’s beschrijving van Gorlois, Igerna’s voormalige echtgenoot, als hertog.

Het gebied van Igerna’s voormalige echtgenoot

Wat het gebied in kwestie betreft, Cerniw: deze plaatsnaam wordt vaak vertaald als ‘Cornwall’. Dit zou betekenen dat deze Welse tekst onafhankelijke ondersteuning biedt (voor zover Culhwch and Olwen geen invloed van Geoffrey van Monmouth vertoont, en omgekeerd evenmin) voor de traditie dat Arthurs moeder voorheen met de hertog van Cornwall getrouwd was geweest.

Cornwall is echter niet de enige mogelijke interpretatie van de werkelijke ligging van Cerniw. De Welse Triaden verwijzen er in feite naar dat Arthur een hoofdoudste in Cerniw had, maar de bewuste triade vermeldt dat het koninklijke hof Gelliwig heette.

Middeleeuwse bronnen laten zien dat er een Gelliwig was in een regio van Zuidoost-Wales genaamd Cerniw. Het verhaal Culhwch and Olwen zelf impliceert eveneens sterk dat Arthurs hof van Gelliwig in Cerniw in Zuidoost-Wales ligt.

Dit zou er dus op wijzen dat de verwijzing naar de hoofdoudste van Cerniw in het bovengenoemde citaat eerder slaat op de regio met die naam in Zuidoost-Wales dan op Cornwall, waarvoor geen definitieve ‘hoofdoudste’ in de bronnen bekend is.

Niettemin is dit allerminst onverenigbaar met het inzicht dat deze tekst inderdaad naar Gorlois verwijst. Geoffrey vertaalde plaatsnamen immers vaak verkeerd, wat tot allerlei verwarring leidde. Het is volstrekt mogelijk dat het ‘Cornwall’ waarmee Gorlois in verband werd gebracht oorspronkelijk de regio Cerniw in Zuidoost-Wales was.

Sterker nog, we zullen later zien dat dit vrijwel zeker het geval is.

Deze korte uitspraak in Culhwch and Olwen levert dus sterk bewijs voor de authenticiteit van wat Geoffrey over Igerna schreef.

Welse vertalingen van Geoffrey’s verslag

Er bestaan verschillende Welse vertalingen van Geoffrey’s Historia Regum Britanniae, zoals de Brut Tysilio. Deze zijn zeer nuttig, want op vele plaatsen veranderden de Welse vertalers bepaalde namen of verschaften zij extra informatie.

In het geval van Igerna noemen de Welse versies haar Eigr ferch Amlawdd Wledig. Geoffrey vertelt ons daarentegen nooit iets over Igerna’s afstamming.

Welse genealogische registers

Volgens de geleerde Peter Bartrum stelt het uitgebreide genealogische traktaat Hanesyn Hen dat Cadwr ap Gwrlais een neef van koning Arthur van moederszijde was. Bartrum vervolgt:

“Dit betekent dat Eigr de moeder van Cadwr was.”

Natuurlijk betekent het dat niet. Als Eigr de moeder van Cadwr was, zou dat hem tot Arthurs halfbroer maken, niet tot zijn neef. De verwarring is klaarblijkelijk het gevolg van het feit dat het Welse genealogische traktaat Cadwr ten onrechte tot zoon van Gwrlais (Gorlois) heeft gemaakt, terwijl hij in werkelijkheid de goed gedocumenteerde koning Cado (ook vermeld als ‘Gadwr’) was, de zoon van Geraint.

Als we de onjuiste verwijzing naar Gorlois negeren en ons simpelweg richten op het feit dat de tekst zegt dat Cadwr Arthurs neef van moederszijde was, betekent dit klaarblijkelijk dat Cadwr de zoon van Arthurs zus was. Aangezien van Geraint, de vader van koning Cado, is overgeleverd dat hij trouwde met een vrouw met een identieke naam als die van Arthurs zus (Gwyar), is deze conclusie klaarblijkelijk juist.

Nog een misleidend aspect van dit genealogische traktaat is dat het de moeder van Eigr presenteert als de echtgenote van Amlawdd, Gwen ferch Cunedda Wledig. In werkelijkheid, zoals we eerder zagen, werd Amlawdd geboren aan het einde van de vierde eeuw, en werd Cunedda, de vader van zijn echtgenote, geboren ca. 370. Amlawdd en Gwen waren dus voorouders van Eigr, niet haar ouders.

Wanneer leefde Igerna?

Nu we hebben gezien wat de legendarische bronnen ons over Igerna vertellen, wat kunnen we concluderen over de periode waarin zij vermoedelijk geleefd heeft?

De eerste observatie is dat haar beroemdste zoon, Arthur, ca. 500 geboren lijkt te zijn. Dit blijkt uit een vergelijking van verschillende details in Geoffrey’s verslag met oudere bronnen, zoals die van Beda. Ambrosius Aurelianus lijkt tegen het einde van de vijfde eeuw te zijn gestorven.

Dit wordt versterkt door Geoffrey’s verwijzing naar een opvallende komeet ten tijde van diens dood, terwijl andere middeleeuwse bronnen laten zien dat in de laatste jaren van die eeuw inderdaad een opvallende komeet verscheen. Uthers tot zich nemen van Igerna en de verwekking van Arthur lijken op basis van zijn verslag binnen de daaropvolgende jaren te hebben plaatsgevonden.

De veel oudere Historia Brittonum ondersteunt deze chronologie, in die zin dat deze zeer sterk suggereert dat koning Arthurs laatste veldslag tegen de Saksen samenviel met Ida’s heerschappij over Bernicia, die duurde van 547 tot 559. Voor meer details, zie het artikel Wanneer leefde koning Arthur werkelijk?

Wat dit betekent voor Igerna’s geboorte

Dit zou betekenen dat Igerna ca. 500 vruchtbare leeftijd had. Haar geboorte kunnen we dus niet later plaatsen dan ca. 585, maar een wat vroegere datum zou een redelijkere grens zijn.

Natuurlijk kon zij veel ouder zijn dan weliswaar net vruchtbaar. Het is echter onwaarschijnlijk dat zij destijds ouder dan veertig jaar was. Dit zou betekenen dat haar geboorte waarschijnlijk geplaatst kan worden tussen ca. 460-485.

Was Igerna een historisch persoon?

Nu we hebben gezien wat de legenden over Igerna beweren en wanneer zij geleefd zou hebben, kunnen we enige voortgang boeken bij de vaststelling of zij wel of niet echt was? Gelukkig levert het bewijs omtrent haar echtgenoot sterk bewijs voor niet alleen haar bestaan, maar ook voor haar specifieke identiteit.

Zoals we hebben gezien, was Gorlois vermoedelijk de hoofdoudste van een regio in Zuidoost-Wales. Uit Geoffrey’s verslag wordt bovendien duidelijk dat hij een nauwe bondgenoot was van Uther Pendragon, Arthurs vader. Zijn geboorte kan, op basis van het bewijs in Geoffrey’s verslag, waarschijnlijk geplaatst worden op ca. 450.

Een historische figuur uit de Arthurtijd die met grote voorsprong als de meest waarschijnlijke kandidaat voor de echte Gorlois naar voren springt, is Glywys. Hij was koning van een grote regio in Zuidoost-Wales die aan Cerniw grensde. Aangezien Zuidoost-Wales vermoedelijk het centrum van de Arthuriaanse dynastie was, moet hij een onderkoning onder Uther Pendragon zijn geweest, en dus een bondgenoot.

Bovendien kan Glywys’ geboorte geplaatst worden op ca. 450, wat perfect aansluit bij de schatting van Gorlois’ geboorte. Er is ook bewijs dat Glywys een gewelddadige dood stierf, wat past bij zijn rol als Igerna’s legendarische echtgenoot.

Voor meer bewijs voor de identificatie van Gorlois als Glywys, zie het artikel Was Gorlois, hertog van Cornwall, een historisch persoon?

Wat dit betekent voor Igerna

Nu vaststaat dat Igerna’s legendarische echtgenoot Gorlois zeer waarschijnlijk dezelfde was als de historische Glywys, wat betekent dit voor de historiciteit van Igerna zelf? Uiteraard betekent het feit dat Gorlois blijkbaar echt was, niet noodzakelijk dat Igerna dat ook was.

De meeste historici zouden immers zeggen dat Uther Pendragon een fictief personage was, terwijl zij de historiciteit van zijn legendarische broer Ambrosius erkennen. Igerna moet dus op eigen merites worden beoordeeld.

Zoals het uitkomt, is er in ten minste twee bronnen een verwijzing naar de echtgenote van Glywys. De ene is het Leven van Sint Cadoc, de andere is het genealogische register in het Jesus College MS 20. In het eerste wordt haar naam gespeld als ‘Guaul’ (meestal weergegeven als ‘Gwawl’). In het laatste wordt haar naam gespeld als ‘Gwawr’.

Dit is niet het enige voorbeeld waarin deze twee vormen voor dezelfde persoon worden gebruikt. Gezien het gemak waarmee de letters ‘r’ en ‘l’ door elkaar werden gehaald, is het gebruik van beide spellingen goed voor te stellen. Niettemin wijst het bewijs erop dat ‘Gwawr’ de meer authentieke spelling is, aangezien ‘Gwawl’ in feite het Welse woord voor ‘muur’ is, wat onwaarschijnlijk als persoonsnaam is gekozen.

Igerna als Gwawr

De voor de hand liggende suggestie is dat Gwawr geïdentificeerd kan worden als de historische figuur achter het personage Igerna. Aangezien Gorlois zeer waarschijnlijk als Glywys geïdentificeerd kan worden, zou Gorlois’ echtgenote geïdentificeerd moeten kunnen worden als Glywys’ echtgenote, Gwawr.

Deze identificaties worden ondersteund door de Arthuriaanse geleerde Chris Barber en ook door de lokale historicus Peter Chesbrough.

Een vergelijking van hun namen

Hoewel hun namen niet identiek zijn, verschillen zij ook niet bijzonder sterk. Tot de Welse spellingen, die meestal dichter bij het origineel staan dan die van Geoffrey, behoren ‘Eigr’ en ‘Eigyr’. Als we deze naam vergelijken met ‘Gwawr’, zien we dat het belangrijkste verschil simpelweg het ontbreken van de beginletters ‘Ei’ in de naam van Glywys’ echtgenote is.

Als deze beginlettergreep er wel had gestaan, dan zou het origineel ‘Eigwawr’ zijn geweest. Hoewel het een ongebruikelijke naam is, die verder nergens lijkt voor te komen, kunnen we over ‘Eigr’ precies hetzelfde zeggen, dus dit is niet significant.

Alternatief is het mogelijk dat het origineel simpelweg ‘Eigyr’ was en dat vervolgens, via één overleveringslijn, het ‘gyr’ uitgroeide tot het meer vertrouwde ‘Gwawr’, nadat de eerste lettergreep was weggevallen.

Ter vergelijking: de Welse Triaden noemen in het ene manuscript een figuur genaamd Gweir ap Gweirioed, terwijl een ander manuscript zijn naam spelt als ‘Geyr’ en die van zijn vader als ‘Geryoet’. In beide gevallen is ‘Gweir’ teruggebracht tot ‘Geyr’ en zelfs ‘Ger’. Dit toont de flexibiliteit van de middeleeuwse Welse kopiisten.

Evenzo heet een van Arthurs bijvrouwen in de Triaden in het ene manuscript Gwyl, terwijl een ander manuscript haar ‘Gwawl’ noemt. De suggestie dat ‘Eigyr’ ‘[Ei]gwawr’ geworden kan zijn, is dus niet onwaarschijnlijk.

Het verschijnsel dat de beginvocaal van een naam wegvalt, is in middeleeuwse Welse manuscripten niet onbekend. Zo noemen de Welse Triaden bijvoorbeeld een figuur genaamd Ysgafnell. Een geattesteerde variantspelling van deze naam is echter ‘Sgafnell’, waarbij de beginletter ‘Y’ is weggevallen.

Een ander voorbeeld is de naam van koning Arthurs neef, Eliwlod. Sommige latere verwijzingen naar dit personage spellen zijn naam als ‘Liwlod’, waarbij de beginletter ‘E’ is weggevallen.

Het idee dat de beginletters ‘Ei’ van de naam Eigyr wegvielen, terwijl het resterende deel uitgroeide tot ‘Gwawr’, is dus volkomen plausibel. Het alternatief, dat de naam oorspronkelijk meer iets als ‘Eigwawr’ was, is eveneens aanvaardbaar.

Een vergelijking van hun chronologieën

Hoe zit het met de chronologische informatie over Glywys’ echtgenote Gwawr? Komt die overeen met wat wij ten aanzien van Igerna mogen verwachten?

Het Jesus College MS 20 laat zien dat Gwawr een nakomeling in de vijfde generatie was van Cunedda, die ca. 370 werd geboren. Als we vooruitrekenen met een gemiddelde van twintig tot tweeëntwintig jaar, komen we uit op ca. 470-480 voor Gwawrs geboorte.

Zoals we eerder zagen, kan de geboorte van Igerna geplaatst worden tussen ca. 460 en 485. De geschatte geboorte van Gwawr, de echtgenote van Glywys, sluit daar dus perfect bij aan. Dit ondersteunt sterk de conclusie dat Igerna en Gwawr als dezelfde figuur geïdentificeerd kunnen worden. Het omvat de waarschijnlijke datum van Arthurs geboorte, evenals de geboortes van zijn oudere halfbroers en halfzussen, zoals Ricca.

Op basis van hun respectieve echtgenoten, namen en chronologische plaatsing is het dus zeer waarschijnlijk dat Igerna geïdentificeerd kan worden als de historische Gwawr.

Conclusie

Concluderend: Igerna is in de Arthurlegenden de moeder van koning Arthur. Zij is eerst de echtgenote van Gorlois, voordat zij later de echtgenote wordt van Uther Pendragon, nadat de eerstgenoemde door de laatstgenoemde was gedood. Naast de moeder van Arthur was zij ook de moeder van Anna en, volgens de latere traditie, van Morgan le Fay. De Welse traditie geeft haar bovendien een zoon, óf Gormant, óf, waarschijnlijker, Ricca. Haar geboorte kan waarschijnlijk geplaatst worden tussen ca. 460 en 485.

Een onderzoek van het bewijs rondom haar echtgenoot wijst uit dat Igerna geïdentificeerd kan worden als de historische echtgenote van Glywys, een vrouw genaamd Gwawr.

Bronnen

Bartrum, Peter, A Welsh Classical Dictionary, 1993

Bromwich, Rachel, Trioedd Ynys Prydein: The Triads of the Island of Britain, 2014

Barber, Chris, King Arthur: The Mystery Unravelled, 2016

Howells, Caleb, King Arthur: The Man Who Conquered Europe, 2019

https://nightbringer.se/nightbringer/a_igraine.html