Gormant zoon van Ricca, halfbroer van koning Arthur
Door Caleb Howells
Gormant zoon van Ricca is een figuur uit de Arthuriaanse legenden die even fascinerend als obscuur is. Hoewel hij slechts in één enkele bron voorkomt, maken de gegevens over hem duidelijk dat hij een belangrijk persoon was binnen het koninkrijk van koning Arthur. Wie was hij nu precies? Kunnen we hem identificeren met een historische figuur, of op zijn minst met een figuur uit de Arthuriaanse legenden die beter in de bronnen is gedocumenteerd?
Wie was Gormant zoon van Ricca?
Gormant zoon van Ricca komt voor in slechts één middeleeuwse bron, een Wels verhaal dat bekendstaat als Culhwch and Olwen. Over de exacte datum van het ontstaan ervan wordt gedebatteerd, maar de consensus plaatst het rond 1100. Zelfs als het jonger is dan de zeer invloedrijke Historia Regum Britanniae van Geoffrey van Monmouth, geschreven rond 1137, put het duidelijk uit oudere, onafhankelijke tradities, zodat de opmerkingen erin over Arthurs metgezellen en verwanten de moeite van overweging waard zijn.
In dit verhaal is een lange passage gewijd aan een zeer uitgebreide lijst van Arthurs bondgenoten. Op één plek, vlak bij het begin, wordt Gormant zoon van Ricca genoemd. Later komt hij echter opnieuw voor:
“Gormant, zoon van Ricca (Arthurs broer van moederszijde; de Penhynev van Cornwall was zijn vader).”
Dit is alle informatie die we over hem hebben. Hij was verwant aan Arthur en was blijkbaar een belangrijk lid van diens koninklijke hof. In latere teksten komt hij niet meer voor.
De herhaling van deze figuur is blijkbaar gewoon een vergissing.
Was Gormant of zijn vader de halfbroer van koning Arthur?
Iets dat vaak als vanzelfsprekend wordt aangenomen, is dat Gormant de halfbroer van Arthur was. De tekst is hierover echter niet volledig duidelijk. Als we de formulering in het bovenstaande citaat nader bekijken, zien we dat deze in feite dubbelzinnig is: het is onduidelijk of de opmerking tussen haakjes op Gormant slaat of op zijn vader Ricca.
Ondanks de gangbare aanname dat de opmerking op Gormant betrekking heeft, zou deze net zo goed op Ricca betrekking kunnen hebben. Aangezien noch Gormant noch Ricca ergens anders voorkomt, hebben we simpelweg onvoldoende bewijs om het een of het ander te kunnen vaststellen.
De Penhynev van Cornwall
Zoals we in het bovenstaande citaat kunnen zien, wordt ofwel de vader van Gormant, ofwel de vader van Ricca de ‘Penhynev van Cornwall’ genoemd. Wat betekent dit nu eigenlijk?
Het woord ‘penhynev’ komt in allerlei Welshe teksten voor. Het is vooral opvallend vanwege het gebruik in de Welshe Triaden, in verwijzing naar de drie voornaamste hoven van Arthurs koninkrijk. Elk hof werd bestuurd door een penhynev. Dit woord laat zich letterlijk vertalen als ‘opperoudste’. Misschien zijn zij te vergelijken met een hertog: iemand die een gebied bestuurde onder het oppergezag van de koning.
Ofwel Gormants vader, ofwel Ricca’s vader was dus de Opperoudste van dit deel van Arthurs koninkrijk.
Waar lag Cerniw?
Het gebied in kwestie wordt doorgaans vertaald als ‘Cornwall’, zoals in de hierboven gebruikte vertaling. In werkelijkheid ligt de zaak echter wat gecompliceerder. Het woord dat in de tekst daadwerkelijk wordt gebruikt, is ‘Cerniw’.
Hoewel dit inderdaad het Welshe woord voor Cornwall is (in het Cornish luidt het ‘Kernow’), is het ook de naam van een locatie in het zuidoosten van Wales. Dit blijkt het duidelijkst in verband met Glywys, een vooraanstaande stichtende figuur van dat gebied. In de Welshe bronnen draagt hij het epitheton ‘Cerniw’, en toch bestaat er geen bekende connectie met Cornwall.
Ook vandaag de dag bestaat er nog een Coedkerniw (Cerniw-bos) in Gwent. Het Book of Llandaff vermeldt een Llan Cerniu in het noorden van Gwent, wat erop wijst dat ‘Cerniw’ oorspronkelijk mogelijk geheel Gwent heeft aangeduid. Dit wordt ondersteund door het bewijsmateriaal rond Glywys.
In Culhwch and Olwen zelf, dezelfde tekst waarin Gormant voorkomt, jaagt Arthur op een monsterlijk everzwijn dat Wales teistert. Het dier trekt van west naar oost door het land. Arthur verklaart daarop dat hij het niet zal toestaan Cerniw binnen te dringen. Onmiddellijk na deze verklaring volgt een beschrijving van Arthur die het dier de Severn indrijft.
Dit toont duidelijk aan dat het Cerniw van het verhaal niet Cornwall is, aangezien Arthurs acties het everzwijn juist dichter naar Cornwall drijven in plaats van er vandaan. Als we Cerniw daarentegen opvatten als Gwent, zijn Arthurs acties volkomen logisch.
Verband met andere Opperoudsten van Cerniw
Uit de bovengenoemde feiten blijkt dat Gormants vader of Ricca’s vader de Opperoudste van Gwent was. Maar zelfs los van de vraag hoe Cerniw precies geïdentificeerd moet worden, wijst deze informatie in de richting van een aantal interessante mogelijkheden met betrekking tot Gormants band met andere figuren.
In de Welshe Triaden, zoals eerder vermeld, worden de drie voornaamste hoven van Arthurs koninkrijk beschreven. Een daarvan is Gelliwig, waarvan gezegd wordt dat het in Cerniw lag. In deze triade worden echter noch Gormant, noch Ricca bij naam genoemd.
De Opperoudste van Cerniw wordt in deze triade namelijk Caradoc Freichfras genoemd. Hij is een figuur die in veel Arthuriaanse bronnen voorkomt, met name in latere. Dit werpt een interessante mogelijkheid op.
Als Gormant degene was op wie de opmerking tussen haakjes in Culhwch and Olwen sloeg, zou dat betekenen dat Ricca wellicht geïdentificeerd kan worden als een alternatieve naam voor Caradoc. Hoewel dit niet onmogelijk is, bestaat er geen ondersteunend bewijs voor. Het kan eenvoudigweg zo zijn dat Ricca en Caradoc in verschillende perioden binnen Arthurs regeerperiode allebei Opperoudste van Cerniw zijn geweest.
Als de opmerking tussen haakjes in Culhwch and Olwen daarentegen op Ricca sloeg, zou dat betekenen dat Ricca’s vader de Opperoudste in Cerniw was. Aangezien zijn vader nergens in de bronnen bij naam wordt genoemd, blijft de mogelijkheid open dat hij met Caradoc geïdentificeerd kan worden.
Hoewel dit aannemelijker lijkt, bestaan er geen bronnen die melden dat Caradoc Freichfras een zoon genaamd Ricca had. Alles overziende is de meest waarschijnlijke conclusie daarom dat Gormants vader of Ricca’s vader de Opperoudste van Cerniw was, vóór of na Caradoc, en dat de twee oudsten niet noodzakelijkerwijs aan elkaar verwant waren.
Hoe was Gormant of Ricca de halfbroer van koning Arthur?
Laten we nu eens kijken naar het feit van de verwantschap tussen deze figuren en koning Arthur zelf. Of de verklaring tussen haakjes in Culhwch and Olwen nu op Gormant of op Ricca slaat, het valt op dat van de betrokkene wordt gezegd dat hij Arthurs halfbroer van moederszijde was, terwijl de vader van deze persoon wordt beschreven als de Opperoudste van Cerniw.
Deze twee gegevens samen betekenen logischerwijs dat Arthurs moeder op een gegeven moment getrouwd is geweest met de Opperoudste van Cerniw.
Gorlois
Zoals bekend beschreef Geoffrey van Monmouth hoe Arthurs vader Uther Igerna zwanger maakte van Arthur door zich te vermommen als haar echtgenoot Gorlois. Gorlois zelf wordt neergezet als de heerser van Cornwall.
Op basis van deze informatie is het een populair idee om Gormant en Ricca op de een of andere manier in verband te brengen met Gorlois. Soms wordt Ricca opgevat als een alternatieve naam voor Gorlois. Het probleem met deze interpretatie is simpelweg dat er geen ondersteunend bewijs voor bestaat.
In andere gevallen zien we dat de Welshe traditie alternatieve namen aandraagt voor de figuren van Geoffrey. Zo wordt Arthurs zuster Anna, de echtgenote van Lot en de moeder van Gawain, in Welshe teksten ‘Gwyar’ genoemd. Toch zijn er geen enkele voorbeelden bekend waarin de naam van Gorlois in Welshe verslagen over Gorlois voor ‘Ricca’ is ingeruild. Dit sluit de theorie niet volledig uit, maar maakt haar wel minder waarschijnlijk.
Ricca’s vader
Een veel aannemelijkere interpretatie is dat de uitspraak over het halfbroerschap van Arthur in werkelijkheid op Ricca sloeg, en niet op zijn zoon Gormant. Dit zou betekenen dat Ricca’s vader, en niet Ricca zelf, de eerdere of latere echtgenoot van Arthurs moeder was.
Dit omzeilt het probleem van de naam volledig, aangezien de naam van Ricca’s vader eenvoudigweg niet wordt vermeld. Het zou daarom zo kunnen zijn dat Gormant de kleinzoon van Gorlois was, aangezien Ricca dan Gorlois’ zoon bij Igerna zou zijn geweest.
Hoewel dit een redelijke theorie is, is zij niet zonder problemen. Zoals we hebben gezien, is het Cerniw dat in Culhwch and Olwen deel uitmaakt van Arthurs koninkrijk vrijwel zeker het Cerniw in Gwent (of synoniem met Gwent), en niet Cornwall. Gorlois wordt daarentegen uitdrukkelijk gepresenteerd als de heerser van Cornwall, aangezien een van zijn voornaamste hoven Tintagel is.
Natuurlijk is het mogelijk dat het verhaal ‘Cerniw’ gewoon op twee verschillende manieren heeft gebruikt. Niettemin verzwakt dit punt deze theorie enigszins.
Frioc, de broer van Athrwys
Een over het hoofd geziene mogelijkheid wordt naar voren gebracht door de theorie dat koning Arthur geïdentificeerd kan worden met de historische Athrwys, zoon van Meurig, een machtige koning in het zuidoosten van Wales. Hoewel deze theorie niet algemeen aanvaard wordt, is zij op veel manieren aantrekkelijk.
In het Book of Llandaff, geschreven in de twaalfde eeuw, wordt vermeld dat Athrwys een broer had genaamd Frioc. Hun precieze onderlinge verwantschap wordt nergens nader omschreven.
Een goed gedocumenteerde vorm van corruptie in de middeleeuwse genealogische bronnen was het afkorten van medeklinkerclusters. Er zijn veel voorbeelden van namen die met meer dan één medeklinker beginnen en waarbij de eerste wegviel. Ook zijn er volop voorbeelden van klinkergroepen die werden ingekort.
Een voorbeeld hiervan is Briacat ap Pasgen. Zijn naam komt in één bron voor als ‘Riagath’, waarbij de begin-‘B’ is weggevallen. Er zijn nog vele andere voorbeelden van dit soort corrupties. Wat de inkorting van klinkergroepen betreft: een voorbeeld is Briafael ap Llywarch, wiens naam voorkomt als ‘Biuael’ (de ‘u’ staat voor de ‘f’ in de standaardspelling).
Er zijn ook volop voorbeelden van een extra klinker (meestal een ‘o’ of een ‘a’) die aan het einde van een naam werd toegevoegd.
Met deze feiten in het achterhoofd is het geheel mogelijk dat Frioc, de broer van Athrwys, de historische Ricca was, de halfbroer van koning Arthur.
Ricca’s vader, Opperoudste van Cerniw
Een reden waarom deze theorie aantrekkelijk is, is dat de moeder van Athrwys Onbrawst was, een prinses van Ergyng. Dit koninkrijk, Ergyng, grensde aan Gwent. Het idee dat Onbrawst oorspronkelijk getrouwd was met de opperoudste van Cerniw in Gwent is daarom volkomen plausibel.
Interessant is dat sommige onderzoekers betogen dat de Caradoc die in de Welshe Triaden als Opperoudste van Cerniw wordt vermeld, in werkelijkheid de Caradoc was die als broer van Onbrawst in het Book of Llandaff staat opgetekend. Indien dit klopt, zou dit betekenen dat Caradoc en de vader van Ricca, beiden Opperoudsten van Cerniw tijdens Arthurs regering, zwagers van elkaar waren.
Gormant in het Book of Llandaff
Als Frioc de historische Ricca was, wat kunnen we dan zeggen over Ricca’s zoon Gormant? Kunnen we ook hem identificeren met iemand uit deze dynastie? Helaas komt Frioc in geen van de middeleeuwse genealogieën voor, en het Book of Llandaff geeft geen informatie over zijn kinderen.
Niettemin is er een figuur die in een van de getuigenlijsten voorkomt en die op chronologische gronden heel wel een zoon van Frioc kan zijn geweest. Hij staat in een getuigenlijst die is verbonden aan een landschenking die onder toezicht stond van bisschop Ufelfyw, een van de bisschoppen die tijdgenoot waren van koning Meurig.
De figuur in kwestie heet Gurbud. In het Book of Llandaff zien we ‘Gur’, ‘Guor’ en ‘Gor’ door elkaar gebruikt voor dezelfde naam. Bovendien werden ‘b’ en ‘m’ vaak verwisseld, omdat beide werden gebruikt om een ‘v’-klank weer te geven. Het eerste deel van Gurbuds naam komt zo duidelijk overeen met het eerste deel van Gormants naam.
De letter ‘t’ werd geregeld verwisseld met ‘d’, en omgekeerd. Met deze feiten in gedachten is het enige wezenlijke verschil tussen ‘Gurbud’ en ‘Gormant’ de aanwezigheid van de ‘n’ in de laatste naam. Die kan per abuis uit de eerste naam zijn weggevallen, of juist ten onrechte zijn binnengeslopen in de laatste naam.
Helaas kunnen we niet zeker zijn van deze identificatie, aangezien het Book of Llandaff de vader van Gurbud niet noemt. Niettemin blijft het een reële mogelijkheid dat de legendarische Gormant deze historische Gurbud was, en dat zijn vader Ricca de historische Frioc was, de broer van Athrwys, zoon van Meurig.
Was Gormant de vijand van Arthur?
Een andere theorie die soms wordt aangehaald, is dat Gormant geïdentificeerd kan worden met Gormund, een koning uit Afrika die door Geoffrey van Monmouth wordt genoemd. Hij komt voor in diens verslag van de periode na Arthurs dood.
Tijdens de regering van Ceredic, een van Arthurs opvolgers, beschrijft Geoffrey hoe Gormund vanuit Afrika naar Ierland reisde en vervolgens naar Brittannië optrok, onderweg aanzienlijke verwoestingen aanrichtend. Ook is gesuggereerd dat deze koning geïdentificeerd kan worden met Guerdmund, een voorouder van de koningen van Mercia, maar dat is op chronologische gronden onmogelijk.
Deze theorie verklaart Gormants vermeende afstamming als een misverstand dat is ontstaan rond zijn herkomst. De term ‘zoon van Ricca’ zou in het Welsh ‘ap Ricca’ luiden, aangezien ‘ap’ ‘zoon van’ betekent. Dit vertoont enige gelijkenis met ‘Africa’. Volgens deze theorie is Gormants herkomst dus verkeerd opgevat als een verwijzing naar zijn afstamming.
Het voor de hand liggende probleem met deze theorie is dat Gormant, als hij inderdaad Gormund was, een koning die uit Afrika kwam, uiteraard geen halfbroer van Arthur kan zijn geweest, en evenmin kan zijn vader de Opperoudste in Cerniw zijn geweest.
Conclusie
Concluderend kan worden gesteld dat Gormant zoon van Ricca een verwant van Arthur was. Ofwel Gormant zelf was de halfbroer van Arthur, ofwel zijn vader Ricca. De vader van Arthurs halfbroer was de Opperoudste van Cerniw. Zoals we hebben gezien, zijn er verschillende theorieën over de vraag met welke figuren uit andere bronnen deze personen kunnen worden geïdentificeerd.
De meest populaire theorie is dat hij een zoon was van Gorlois, de heerser van Cornwall. Deze theorie wordt echter enigszins verzwakt door het feit dat de bron voor deze figuur, Culhwch and Olwen, ‘Cerniw’ vooral gebruikt in verwijzing naar het zuidoosten van Wales in plaats van naar Cornwall.
Een andere theorie is gebaseerd op de identificatie van koning Arthur met de historische Athrwys ap Meurig. Deze theorie identificeert Ricca als Frioc en Gormant als Gurbud, een figuur die in het Book of Llandaff wordt genoemd in dezelfde periode als Frioc. Een derde theorie, verreweg de zwakste, is dat Gormant Gormund was, de koning van Afrika die door Geoffrey van Monmouth wordt genoemd.
Bronnen
Rickard, P, Britain in Medieval French Literature, 1952
Bartrum, Peter, A Welsh Classical Dictionary, 1993
Howells, Caleb, King Arthur: The Man Who Conquered Europe, 2019
https://www.maryjones.us/ctexts/culhwch.html
https://nightbringer.se/the-legend-of-king-arthur/arthurian-characters/r-arthurian-characters/rica/
