Adeluf III, zoon van koning Arthur
Door Caleb Howells
Adeluf III is een Arthuriaans figuur dat uit slechts één bron bekend is, maar in die bron speelt hij een zeer belangrijke rol. Wat kunnen we over hem zeggen? Kan hij in verband worden gebracht met een bekender figuur uit andere bronnen? Is er enig bewijs dat hij werkelijk heeft bestaan? Dit artikel onderzoekt de antwoorden op deze en andere vragen.
Wie was Adeluf III?
Adeluf III is een zeer marginaal figuur binnen de Arthuriaanse legenden, in die zin dat hij slechts in één enkele bron voorkomt. Die bron is Le Petit Bruit, geschreven in het jaar 1309. De schrijver was een man genaamd Ralph de Bohun, ook wel Rauf de Boun genoemd.
Le Petit Bruit was echter niet het oorspronkelijke werk van deze schrijver. Het is in werkelijkheid een verkorte versie van een grotere kroniek die inmiddels verloren is gegaan. We kunnen er daarom van uitgaan dat de traditie rond Adeluf III teruggaat tot een tijd vóór 1309. Hoe ver precies, kunnen we niet zeggen, maar het lijkt aannemelijk dat deze al bestond vóór het einde van de dertiende eeuw.
In dit verslag, Le Petit Bruit, wordt Adeluf III gepresenteerd als de zoon van koning Arthur. Hij draagt dezelfde naam als verschillende van zijn voorouders, vandaar de toevoeging ‘de Derde’. Van Arthurs zonen was Adeluf de oudste. Zoals Le Petit Bruit uitlegt:
“En men moet weten dat hij drie zonen had, waarvan de oudste de naam Adeluf droeg, en hij werd Adeluf de Derde genoemd, en hij regeerde nadien als zijn erfgenaam.”
Adeluf was dus de oudste zoon en erfgenaam van Arthur.
Familie
Adeluf III was de oudste van drie zonen. De andere twee heetten Morgan de Zwarte en Patrick de Rode. Ralph de Bohun vermeldt geen enkele kleur die met Adeluf verbonden is, maar aangezien zijn werk een verkorte versie is van een grotere kroniek, heeft hij deze informatie wellicht eenvoudigweg verzuimd te verstrekken.
Alle drie de zonen werden geboren uit de verbintenis van Arthur met een naamloze feeënkoningin. Het is onduidelijk of hiermee Guinevere bedoeld zou moeten zijn of niet.
Adeluf trouwde met een dochter van Karel de Kale, met wie hij vier zonen kreeg.
Hoewel hij Arthurs erfgenaam was, kreeg Adeluf blijkbaar niet de heerschappij over heel Brittannië. Morgan kreeg namelijk Wales om te besturen, terwijl Patrick Schotland kreeg. Adeluf kreeg, logischerwijs, Engeland. Dit wordt versterkt door het feit dat een van zijn zonen een ‘Engelse koning’ wordt genoemd, zoals we nu zullen zien.
Nalatenschap
Le Petit Bruit legt vervolgens uit dat Adeluf vier zonen had. Zij regeerden elk achtereenvolgens. De eerste heette Adelbaud en de tweede heette Adilbrit.
De derde, die Athelstan heette, is vooral opmerkelijk omdat hij Schotland veroverde. Daarmee wordt Adelufs zoon Athelstan “de eerste Engelse koning die ooit de soevereine heerschappij over Schotland veroverde, sinds het moment waarop koning Arthur die als leen aan zijn derde zoon Patrick had gegeven.”
Er zijn ten minste twee interessante aspecten aan deze uitspraak. Het eerste is dat Athelstan een Engelse koning wordt genoemd. De uitdrukking ‘Engelse koning’ zou op zichzelf simpelweg opgevat kunnen worden als een verwijzing naar het feit dat hij over Engeland regeerde, maar zijn naam, ‘Athelstan’, wijst er duidelijk op dat hij daadwerkelijk een echte Angelsaksische koning was.
Dit is merkwaardig, aangezien koning Arthur uiteraard geen Angelsaksische koning was. Hij streed juist, zoals bekend, tegen de Angelsaksen. Dit feit was in het begin van de veertiende eeuw allerminst vergeten, en zeker niet in de dertiende eeuw, waarop deze traditie over Adeluf vermoedelijk teruggaat.
Het tweede curieuze detail van deze uitspraak is dat Athelstan wordt afgeschilderd als een van de zonen van Adeluf, wat hem tot kleinzoon van koning Arthur maakt. De formulering van de uitspraak over Athelstans verovering van Schotland doet echter vermoeden dat er zeer veel tijd was verstreken sinds Arthur Schotland aan zijn zoon Patrick gaf.
Misschien is dit niet meer dan een ongebruikelijke formulering in combinatie met het feit dat er ten tijde van Athelstans verovering van Schotland al talloze andere Engelse koningen uit andere koninkrijken waren gekomen en gegaan.
Na Athelstan regeerde Adelufs vierde zoon. Hij heette Alfred en hij zou in Winchester zijn begraven.
Heeft Adeluf III echt bestaan?
Bij elke figuur uit de Arthuriaanse legenden is het interessant om diens mogelijke historiciteit te onderzoeken. In het geval van Adeluf lijkt het misschien uiterst onwaarschijnlijk dat hij echt heeft bestaan, aangezien hij slechts in één bron voorkomt en die bron relatief laat is.
Het zou echter best zo kunnen zijn dat hij ook in tal van andere bronnen voorkomt, maar dan onder een iets andere naam of in een iets andere context, wat het moeilijk heeft gemaakt hem te identificeren.
Sommige geleerden hebben betoogd dat Adeluf III moet worden geïdentificeerd als de historische Athelwulf uit de negende eeuw. Dit zou worden bevestigd door het feit dat Athelwulf daadwerkelijk trouwde met een dochter van een koning die bekendstaat als Karel de Kale, precies zoals Le Petit Bruit over Adeluf III zegt.
De kwestie rond Adeluf is in werkelijkheid echter veel gecompliceerder. Om te beginnen: herinner u dat er van hem wordt overgeleverd dat hij een broer had die Morgan heette. Van alle historische figuren die naar voren zijn gebracht als de echte koning Arthur had er slechts één een zoon die Morgan heette. Dat is Athrwys ap Meurig. Hij was een historische koning van Glamorgan, Gwent en Ergyng in de periode na de Romeinse tijd.
Athrwys werd opgevolgd door een zoon met de naam Morgan, wiens nakomelingen de daaropvolgende eeuwen een groot deel van Zuid-Wales bleven besturen. Dit komt overeen met wat Le Petit Bruit zegt over koning Arthurs zoon Morgan. Bovendien zegt Le Petit Bruit dat Morgan juist in Zuid-Wales leefde, wat vermoedelijk overeenkomt met de historische Morgan ap Athrwys.
Ithel, zoon van Athrwys
Met deze informatie in gedachten is het zeer waarschijnlijk dat de kinderen van Athrwys de basis vormden van deze traditie over koning Arthurs kinderen, ongeacht of Athrwys nu wel of niet de belangrijkste figuur achter de legenden van koning Arthur was (hoewel ook daarvoor een sterk argument is aan te voeren).
Had Athrwys een zoon die de historische oorsprong zou kunnen zijn van deze legendarische Adeluf? Zeker. Hij had een zoon die Ithel heette.
Deze dynastie komt uitvoerig voor in een document dat het Book of Llandaff heet en dat aan het begin van de twaalfde eeuw werd geschreven. Uit dit document vernemen we van het bestaan van Athrwys’ zoon Ithel. Wat het Book of Llandaff bovendien onthult, is dat Ithel ap Athrwys koning werd, hoewel Morgan de directe opvolger van hun vader was.
Zo komt Ithel overeen met koning Adeluf. Het enige verschil is dat Morgan blijkbaar de oudste zoon van Athrwys was, en niet Ithel.
De naam Ithel
Zelfs een vluchtige blik op de namen ‘Ithel’ en ‘Adeluf’ laat zien dat deze zeer op elkaar lijken. Als we het bewijsmateriaal nader onderzoeken, kunnen we nog meer overeenkomsten ontwaren. Ithels naam werd ook gespeld als ‘Iudhael’, ‘Ithael’ en af en toe ‘Idwal’. Merk op dat in twee van de varianten een ‘d’ staat in plaats van een ‘t’.
In middeleeuwse Welshe documenten zijn vele andere voorbeelden te vinden van het omwisselen van de letters ‘d’ en ‘t’ of ‘th’. Een aanvaardbare alternatieve spelling van ‘Adeluf’ zou daarom ‘Atheluf’ zijn. Dat brengt de naam nog dichter bij ‘Ithel’.
Ithel ap Athrwys kan echter het achtervoegsel ‘uf’ aan het einde van Adelufs naam niet verklaren. Geleerden hebben gesuggereerd dat deze naam in wezen Ralph de Bohuns gekozen versie is van de geattesteerde ‘Athelwulf’, de naam van een beroemde koning van Wessex in de negende eeuw. Het zou zeker logisch zijn om te concluderen dat deze Angelsaksische naam de spelling van Ithels naam heeft beïnvloed bij zijn optreden in Le Petit Bruit.
Gezien het bewijs voor Athelwulfs bijdrage aan het personage Adeluf III (zijn huwelijk met de dochter van Karel de Kale), is dit vrijwel bevestigd.
Extra bewijs voor de aanwezigheid van Angelsaksische invloed in de naam van dit personage is dat Le Petit Bruit ‘Adeluf’ gebruikt als naam van twee van Arthurs directe voorgangers, zijn oom en zijn grootvader. Om deze reden heet Arthurs zoon Adeluf III. Dit suggereert dat de oorspronkelijke auteur van Le Petit Bruit (dat wil zeggen: het verslag waarvan het een verkorte versie is) deze bekendere naam gebruikte als benadering van vergelijkbare maar minder bekende namen in Arthurs afstammingslijn.
Chronologische overwegingen
Om nog beter te kunnen begrijpen hoe Adeluf in verband kan worden gebracht met Athrwys’ zoon Ithel, doen we er goed aan de chronologische feiten rondom hen beiden te onderzoeken.
Wanneer leefde Adeluf?
Ten eerste: op welk moment in Arthurs leven zou Adeluf geboren moeten zijn? Le Petit Bruit geeft ons deze informatie niet rechtstreeks. Als alle drie de broers (dat wil zeggen Adeluf, Morgan en Patrick) echter uit dezelfde moeder werden geboren — en dat lijkt inderdaad wat Le Petit Bruit beweert — dan werden zij hoogstwaarschijnlijk betrekkelijk kort na elkaar geboren.
Bij gebrek aan een reden om actief anders te denken, kunnen we er zelfs van uitgaan dat zij vermoedelijk binnen slechts enkele jaren na elkaar werden geboren, zoals dat bij de meeste broers en zussen het geval is.
Gelukkig biedt Ralphs Le Petit Bruit een cruciale chronologische aanwijzing over wanneer deze kinderen geboren werden. Hij zegt dat Arthurs zoon Morgan werd opgevoed door Sir Gawain.
De chronologie van Gawain
In de Historia Regum Britanniae, geschreven door Geoffrey van Monmouth rond 1137, vinden we het vroegst bekende gegeven over wanneer in Arthurs regeerperiode Gawain werd geboren. Geoffrey vertelt ons dat Gawain (of Walgan, zoals zijn naam daar luidt) twaalf jaar oud was tijdens Arthurs bijzondere kroning, die plaatsvond zo’n dertien jaar na de Slag bij Badon.
Dit zou betekenen dat Gawain pas aan het einde van Arthurs regeerperiode een jonge volwassene kan zijn geweest. Om Morgans opvoeder te zijn geweest, moet Morgan zelf dus vrijwel aan het einde van Arthurs regeerperiode geboren zijn.
Logischerwijs zou zijn broer Adeluf dan eveneens op dat zeer late tijdstip geboren zijn. In termen van absolute chronologie plaatst dit de geboorten van Adeluf en Morgan op ongeveer 570. De basis voor deze conclusie is dat Gawain een neef van Urien Rheged was, waardoor hij een volle neef van Owain was.
Zowel Urien als Owain worden met zekerheid gedateerd in het midden en het einde van de zesde eeuw. Urien zelf was nog tot in de jaren 580 actief in de strijd. Zijn zoon Owain moet ten vroegste midden in de jaren 540 geboren zijn, en hetzelfde kunnen we logischerwijs concluderen over diens volle neef Gawain.
Als we dus vooruitrekenen tot het moment waarop Gawain in staat was om opvoeder te zijn van Arthurs zoon Morgan, komen we uit op ongeveer 570. Zoals we hebben gezien is het logisch om ditzelfde resultaat, althans bij benadering, toe te passen op Morgans broer Adeluf.
De chronologie van Arthur
Hoewel dit later ligt dan de data die de Annales Cambriae aan Arthur toekennen, zijn er verschillende gevallen bekend waarin data in die kroniek enkele decennia te vroeg liggen. De geboorte van Sint-David is daar één voorbeeld van, en een ander mogelijk voorbeeld is de dood van Maelgwn Gwynedd, volgens onderzoek van Rachel Bromwich.
Dit tweede voorbeeld is voor Arthur zelfs bijzonder relevant. Rachel Bromwich wees erop dat het vroegste chronologische bewijsmateriaal over Maelgwn hem tot een koning van het einde van de zesde eeuw maakt. Dat zou betekenen dat Gildas, die Maelgwn noemde als een koning die nog steeds regeerde, zijn De Excidio aan het einde van de zesde eeuw moet hebben geschreven.
Op zijn beurt betekent dit dat de Slag bij Badon, die Gildas drieënveertig jaar vóór zijn schrijfmoment plaatste, dicht bij het midden van de zesde eeuw moet hebben plaatsgevonden. Overigens sluit dit perfect aan bij de bovengenoemde feiten over Gawains data, waarbij zijn geboorte vermoedelijk rond de tijd van Badon viel.
Bovendien laat het Leven van Sint-Gildas Arthur nog in leven en actief zijn nadat Gildas naar Ierland was gereisd, wat rond 566 gebeurde. Dit ondersteunt opnieuw het idee dat Arthur enkele decennia later leefde dan algemeen wordt aangenomen.
Ondersteunend bewijs uit Le Petit Bruit
De verbinding met Gawain is bovendien niet de enige chronologische aanwijzing die Le Petit Bruit biedt. Ralph maakt Adeluf III zelfs rechtstreeks tot een tijdgenoot van paus Honorius I. Deze was paus van 625 tot 638.
Dit toont aan dat Adeluf III volgens Le Petit Bruit actief was aan het begin van de zevende eeuw. Dit sluit volledig aan bij de geschatte geboortedatum van ca. 570 die is afgeleid uit de informatie over Gawains opvoeding van Morgan.
Wanneer leefde Ithel ap Athrwys?
Nu we hebben vastgesteld wanneer Adeluf volgens de Arthuriaanse chronologie globaal geboren zou zijn, hoe verhoudt zich dat tot de chronologie van de historische Ithel, zoon van Athrwys?
Er is één hoofdbron van bewijs voor de chronologie van Ithel ap Athrwys. Dat is het feit dat hij koning was tijdens het bisschopsambt van Oudoceus. Oudoceus was een — naar het lijkt nogal late — zoon van koning Budic van Bretagne, die zelf rond 500 werd geboren. De geleerde David Farmer plaatst in The Oxford Dictionary of Saints de geboorte van Oudoceus rond 545 en zijn ambtsperiode als bisschop tussen ca. 580 en 615.
Ithel ap Athrwys was actief rond het midden van de ambtsperiode van Oudoceus als bisschop. Dit zou zijn regeerperiode ruwweg in 595-600 plaatsen. Aangezien de Adeluf uit de Arthuriaanse legende rond 570 geboren zou zijn, komen de geschatte data voor Ithels regeerperiode daar vrijwel perfect mee overeen.
Het ontwarren van Adelufs nalatenschap
Om nog beter te begrijpen hoe Adeluf met Ithel overeenkomt, is het de moeite waard de dynastieke informatie in Le Petit Bruit te onderzoeken en te bezien hoe die correspondeert met de historische gebeurtenissen van de vroege middeleeuwen.
Zoals we eerder zagen, volgde Adeluf Arthur op als koning, en hij werd op zijn beurt opgevolgd door zijn vier zonen. De derde was Athelstan, die Schotland veroverde. Na Athelstan kwam Alfred.
Sommige commentatoren hebben deze figuren opgevat als de beroemde Athelstan uit de tiende eeuw en de beroemde Alfred uit de negende eeuw. Bijna zeker heeft de auteur van Le Petit Bruit dit ook zo begrepen. Dat kunnen we zeggen omdat de namen van de broers van Alfred in Le Petit Bruit overeenkomen met de namen van de broers van Alfred de Grote in het echte leven.
Zou het kunnen dat Ithel simpelweg met Athelwulf is samengevoegd, waardoor de opvolgers van Adeluf III in Le Petit Bruit gewoon de historische zonen van Athelwulf zijn (waarvan Alfred de Grote er één was)? Hoewel dit een verleidelijke conclusie is, is er reden om te geloven dat de waarheid niet zo eenvoudig ligt.
Zo kwamen de historische Athelstan en Alfred in werkelijkheid in de omgekeerde volgorde van hoe ze in deze bron worden gepresenteerd. Bovendien waren zij in werkelijkheid geen broers; Athelstan was juist een kleinzoon van Alfred.
Verder suggereert het feit dat de schrijver van deze bron Adeluf III tot een tijdgenoot van paus Honorius I maakte, dat hij zich op de een of andere manier bewust was van het feit dat Adeluf in de zevende eeuw leefde. Al deze overwegingen wijzen erop dat de primaire bronnen voor deze figuren niet de beroemde personen uit de negende en tiende eeuw waren.
Het verband met Engeland
Ten eerste moeten we begrijpen waarom van sommige van Arthurs nakomelingen werd gezegd dat zij koningen van Engeland waren geweest. Dit begrip lijkt op het eerste gezicht immers nergens op te slaan. En inderdaad: het is volkomen ahistorisch.
Als we Arthurs legendarische zoon Adeluf evenwel identificeren met de historische Ithel ap Athrwys, wordt dit begrijpelijk. Herinner u dat het bewijs van bisschop Oudoceus laat zien dat Ithel blijkbaar rond 595-600 als koning actief was.
Toevallig was er in exact dezelfde periode een Angelsaksische koning met een zeer vergelijkbare naam. Hij heette Athelfrith. Het eerste deel van zijn naam is in wezen identiek aan ‘Ithel’. Hij regeerde van 593 tot 616. Zowel zijn naam als zijn regeerjaren komen zeer nauw overeen met die van Ithel.
Om deze twee redenen is het goed voorstelbaar hoe Ithel ap Athrwys en Athelfrith voor dezelfde persoon aangezien kunnen zijn. Het cruciale punt is uiteraard dat Athelfrith juist een Angelsaksische koning was die over een aanzienlijk deel van Engeland regeerde.
Athelfrith was een zeer machtige koning, zeker prominenter in de geschiedenis van Brittannië dan Athrwys’ zoon Ithel. Hij was koning van het machtige noordelijke koninkrijk Bernicia, maar veroverde vervolgens het naburige koninkrijk Deira. Samen vormden deze het machtige koninkrijk Northumbria.
Gezien hoe prominent Athelfrith zelf was, naast het aanzien van zijn koninkrijk Northumbria, is het zeer goed te begrijpen dat hij beter werd herinnerd dan zijn Welshe tijdgenoot, koning Ithel. Het zou toen eenvoudig zijn geweest dat de relatief obscure Ithel werd aangezien voor de veel prominentere maar exact gelijktijdige Athelfrith.
Klaarblijkelijk is het om deze reden dat koning Arthurs zoon Adeluf in Le Petit Bruit wordt afgeschilderd als de koning van Engeland en een voorouder van de latere Engelse koningen.
De vier kinderen van Adeluf
Zoals we eerder zagen, werd Adeluf opgevolgd door vier zonen, die elk op hun beurt regeerden. Interessant is dat de neef van Ithel ap Athrwys eveneens Ithel heette en de opvolger was van zijn vader Morgan ap Athrwys. Met in gedachten de mogelijkheid dat de twee Ithels door elkaar gehaald kunnen zijn, kan het betekenisvol zijn dat Ithel ap Morgan door vier zonen werd opgevolgd.
Niettemin, hoewel dit best kan hebben bijgedragen aan een deel van de verwarring rond dit personage, lijkt de voornaamste oorsprong van het idee dat Adeluf door vier kinderen werd opgevolgd bij Athelfrith te liggen.
Op Athelfrith volgde eerst Edwin, een verre verwant, maar daarna regeerden verschillende van zijn zonen achtereenvolgens over zijn koninkrijk. Na de zeer korte regeerperiode van Eanfrith werd Athelfriths zoon Oswald van ongeveer 633 tot 642 koning van Northumbria. Hem volgde vervolgens Oswiu op, een andere zoon van Athelfrith, die regeerde van 642 tot 670.
In plaats van Oswiu werd echter een leider genaamd Oswine koning van Deira, het noordelijke deel van Northumbria. Het zou voor een latere kopiist uiterst eenvoudig zijn geweest om de twee koningen te verwarren en aan te nemen dat zij dezelfde waren, aangezien hun namen vrijwel identiek zijn en elk de helft bestuurde van een koninkrijk dat daarvoor een geheel was geweest.
Met deze waarschijnlijkheid in gedachten komen we bij de opvolger van Oswine als de vermoedelijke historische oorsprong van de Athelstan die in Le Petit Bruit wordt genoemd.
De historische Athelstan
Historisch gezien is er nooit een figuur met de naam Athelstan in de zevende eeuw geweest. Er waren echter talloze koningen met ‘Athel’ als eerste deel van hun naam. Elk van hen zou de oorsprong van dit personage kunnen zijn, waarbij de naam simpelweg per ongeluk is vervangen door een vergelijkbare.
Aangezien koning Arthurs legendarische kleinzoon Athelstan de derde zoon van Adeluf was, is het waarschijnlijk dat hij geïdentificeerd kan worden met de historische koning Athelwald van Deira. Hij was de zoon van Oswald. Herinner u dat Oswald in de ene helft van zijn koninkrijk was opgevolgd door zijn broer Oswiu en in de andere helft door de niet-verwante (maar vergelijkbaar genaamde) Oswine.
Nadat Oswine was gedood door zijn rivaliserende tijdgenoot Oswiu, werd Athelwald de volgende koning van Deira. Hoewel hij niet nog een zoon van Athelfrith was, is dit slechts een klein verschil tussen de legende en de historische feiten. Hij was een kleinzoon van Athelfrith, en die relatie kan gemakkelijk zijn vereenvoudigd tot het idee dat hij een directe zoon van Athelfrith was (in de legende gepresenteerd als Arthurs zoon Adeluf, door verwarring met Ithel ap Athrwys).
Gezien de historische feiten is het daarom zeer waarschijnlijk dat Athelwald van Deira geïdentificeerd kan worden als de historische oorsprong achter het personage dat in Le Petit Bruit Athelstan de Eerste wordt genoemd. Deze historische koning regeerde van ongeveer 651 tot 655.
Ondersteunend bewijs
Nog een ondersteunend bewijs voor deze theorie is het feit dat Athelwald klaarblijkelijk goed werd herinnerd door de Britten, zodat het logisch is dat hij een legendarische figuur werd.
Zowel zijn heerschappij over Deira als zijn conflict met zijn oom Oswiu worden genoemd door Geoffrey van Monmouth.
Bovendien lijkt hij, mogelijk in een belangwekkendere verwijzing, genoemd te zijn in het Book of Llandaff. Daar wordt in het verhaal dat aan één van de oorkonden uit de tijd van Ithel ap Morgan ap Athrwys voorafgaat een zeker conflict nabij de grens van Wales beschreven als plaatsvindend “in de tijd van Ithel en Telpaldus”.
De Ithel die hier wordt genoemd, is de kleinzoon van Athrwys. De Telpaldus uit deze uitspraak is duidelijk een Angelsaksische koning, zoals geleerden algemeen erkennen.
Gezien de data van Ithel ap Morgan staat vast dat dit ergens tussen het begin en het midden van de zevende eeuw plaatsvond. De naam ‘Telpaldus’ laat zich het gemakkelijkst verklaren als een verbastering van ‘Athelwald’, waarbij de beginletter wegviel en de ‘w’ verbasterde tot een ‘p’ (vermoedelijk via de letter ‘b’, aangezien de letter ‘u’ soms zowel voor ‘w’ als voor ‘b’ stond).
Het verhaal in het Book of Llandaff ondersteunt dit, aangezien het melding maakt van een bondgenootschap dat destijds werd gesmeed — precies wat er gebeurde tussen verschillende Britse en Angelsaksische koningen in verzet tegen Oswiu. Het lijkt erop dat Athelwald na de heidense Penda van Mercia de machtigste Angelsaksische koning was; Penda werd door de samensteller van het Book of Llandaff vermoedelijk genegeerd vanwege zijn heidendom.
Het feit dat deze bron deze periode van Brittannië aanduidde als de “tijd van Ithel en Telpaldus” toont Athelwalds prominentie en laat zien dat hij werd herinnerd als een van de voornaamste koningen van Brittannië van zijn tijd. Dit past goed bij de beschrijving van Athelstan in Le Petit Bruit.
De verovering van Schotland
Maar wat te denken van het feit dat Athelstan wordt beschreven als veroveraar van Schotland? Dit is vermoedelijk gebaseerd op een overdrijving van het feit dat Athelwald de macht in Deira greep. Hij lijkt die met geweld te hebben gegrepen, in verzet tegen zijn oom Oswiu, nadat deze Oswine van Deira had gedood.
Het koninkrijk Deira was een van de meest noordelijke Angelsaksische koninkrijken, zodat dit kan zijn opgeblazen tot een verwijzing naar Schotland (vergelijkbaar met de manier waarop Urien, een historische koning van Zuid-Schotland en Noord-Engeland, door Geoffrey van Monmouth wordt beschreven als de koning van Moreif, of Moray, in het noordoosten van Schotland).
De historische Alfred
En Athelstans opvolger, Alfred? Het is duidelijk dat dit personage althans deels is ontleend aan de beroemde koning Alfred uit de tiende eeuw. Dit blijkt uit het feit dat Ralphs Le Petit Bruit beweert dat Alfred in Winchester werd begraven, wat ook opging voor de beroemde koning Alfred.
Laten we echter ook nu niet uit het oog verliezen dat hij wordt gepresenteerd als de vierde opvolger van Adeluf, Arthurs zoon, wat hem duidelijk in de zevende eeuw plaatst.
Met Adeluf geïdentificeerd als een combinatie van Ithel en Athelfrith, en de eerste drie ‘zonen’ van Adeluf (in werkelijkheid twee zonen en een kleinzoon) als Oswald, Oswiu en Athelwald (Athelstan genoemd in Le Petit Bruit), zou Alfred theoretisch de daaropvolgende historische koning van Deira moeten zijn. Ondersteunt het bewijs deze conclusie?
Historisch gezien werd Athelwald van Deira opgevolgd door een koning met de naam Alhfrith, die regeerde van 655 tot ca. 664. Hij was de zoon van Oswiu, wat hem wederom een kleinzoon van Athelfrith maakte en een volle neef van zijn voorganger Athelwald. De naam ‘Alhfrith’ is duidelijk een equivalent van de bekendere ‘Alfred’.
Ter vergelijking: er was een iets latere koning van Northumbria die Aldfrith heette. Zijn naam wordt ook in het Latijn geschreven als ‘Alfridus’ aangetroffen, wat laat zien dat ‘frith’ en ‘frid’ equivalent zijn. ‘Alhfrith’ zou daarom zeker begrepen moeten worden als een aanvaardbare alternatieve spelling van ‘Alfred’.
Daarom staat vast dat de vierde ‘zoon’ van Adeluf in het Arthuriaanse Le Petit Bruit, de Engelse koning Alfred, de Angelsaksische koning Alhfrith van Deira is, de historische kleinzoon van Athelfrith.
Natuurlijk ontkent dit niet dat deze figuren eeuwen later met hun beroemdere tegenhangers werden verward. Juist om die reden zijn de namen van de twee oudste broers van Alfred in Le Petit Bruit klaarblijkelijk verwisseld voor de namen van twee broers van Alfred de Grote uit de negende eeuw.
Conclusie
Samengevat komt Adeluf III rechtstreeks in slechts één Arthuriaanse bron voor, Le Petit Bruit uit 1309 van Ralph de Bohun. Hij wordt afgeschilderd als de zoon en erfgenaam van koning Arthur, die na Arthurs dood Engeland erfde. Zijn broers waren Morgan de Zwarte en Patrick de Rode. Hij werd opgevolgd door vier zonen die achtereenvolgens regeerden. De derde was Athelstan, veroveraar van Schotland, en de vierde was Alfred.
Historisch gezien lijkt Adeluf een combinatie van twee personen. De ene is Ithel, een koning van Zuidoost-Wales en zoon van Athrwys, een plausibele kandidaat voor de historische koning Arthur. Ithel regeerde rond 595-600. Hij lijkt te zijn verward met de vergelijkbaar genaamde en prominentere koning Athelfrith, een Angelsaksische koning.
Het feit dat Adeluf door vier zonen werd opgevolgd komt blijkbaar voort uit de historische feiten rondom Athelfriths opvolging. Deze vier legendarische zonen kunnen worden geïdentificeerd met Athelfriths twee zonen, Oswald en Oswiu (hoewel hun namen zijn verwisseld voor die van twee broers van Alfred de Grote), en zijn twee kleinzonen, Athelwald en Alhfrith (respectievelijk de legendarische Athelstan en Alfred).
Bronnen
Bartrum, Peter*, A Welsh Classical Dictionary*, 1993
Putter, Ad, Arthur’s Children in Le Petit Bruit and the Post-Vulgate Cycle, 2012
Barber, Chris, King Arthur: The Mystery Unravelled, 2016
Farmer, David, The Oxford Dictionary of Saints: Fifth Edition Revised, 2011
Lloyd, John E, A History of Wales from the Earliest Times to the Edwardian Conquest, Vol. 1, 1911
Howells, Caleb, King Arthur: The Man Who Conquered Europe, 2019
