Gorlois, hertog van Cornwall
Door Caleb Howells
Gorlois, meestal bekend als de hertog van Cornwall, is een vrij belangrijke figuur uit de legenden rond koning Arthur. Hij wordt vooral herinnerd als de eerste echtgenoot van Igerna en als de vijand van Uther Pendragon. Hij komt uiteindelijk om het leven door toedoen van Uther, waarop deze Igerna tot zijn eigen vrouw neemt, wat op zijn beurt leidt tot de geboorte van hun zoon Arthur. Wat onthullen de legenden over Gorlois en zijn band met andere heersers van Cornwall? Is er bewijs dat hij een historische figuur was? In dit artikel onderzoeken we de antwoorden op deze en andere vragen.
Wie was Gorlois, hertog van Cornwall?
In de Arthuriaanse legenden wordt Gorlois gepresenteerd als de heerser van Cornwall in de generatie voorafgaand aan de geboorte van koning Arthur. Hij was een bondgenoot van Uther Pendragon, de vader van Arthur. Hij verschijnt voor het eerst in de Arthuriaanse legenden in de Historia Regum Britanniae, geschreven ca. 1137 door Geoffrey van Monmouth.
Volgens dit verslag over het Arthuriaanse tijdperk hielp Gorlois Ambrosius (de oom van Arthur) in de tijd van Hengist in de strijd tegen de Saksen. Jaren later hielp hij Uther bij diens overwinning op de Saksische leiders Octa en Eosa. Hij was dus al vele jaren een bondgenoot van Arthurs dynastie.
Deze goede verstandhouding kwam ten einde toen Uther tijdens een koninklijke bijeenkomst verliefd werd op Igerna, de vrouw van Gorlois. Gorlois voelde zich diep gekrenkt door Uthers openlijke verlangen naar zijn vrouw, waardoor hij zich uit Uthers omgeving terugtrok. Dit kwam op zijn beurt Uther zo zwaar aan dat hij de hertog van Cornwall de oorlog verklaarde.
Tijdens deze oorlog hield Gorlois zijn vrouw veilig opgesloten in het kasteel van Tintagel, terwijl hij en zijn leger elders in Cornwall vochten tegen Uthers mannen. Uiteindelijk kreeg Uther toegang tot Igerna door zich met de magie van Merlijn te vermommen als Gorlois. De hertog van Cornwall zelf werd gedood door Uthers mannen, terwijl Uther Igerna zonder haar medeweten schond en haar vervolgens tot zijn vrouw nam.
Hoewel de Welshe traditie vóór Geoffrey van Monmouth geen expliciete verwijzing naar Gorlois bevat, is er in Welshe teksten die na de publicatie van het werk van deze schrijver verschenen een aantal verwijzingen naar hem te vinden. Hij komt zelfs voor in Welshe genealogieën, waar we later naar zullen kijken.
Naam
De beroemdste vorm van de naam van deze figuur is ongetwijfeld ‘Gorlois’. Dit is echter niet de enige geattesteerde vorm. Met name in Welshe teksten komen andere spellingen voor. Tot deze spellingen behoren:
Gwrlois
Gwrleis
Gwrlais
Gurleis
Goulisor
Het zijn echter niet alleen de Welshe teksten die andere spellingen voor deze figuur presenteren. De niet-Wels Perlesvaus noemt hem met de spelling ‘Goloe’.
Het kan nuttig zijn deze variaties in gedachten te houden wanneer we later de vraag onderzoeken of Gorlois wel of niet kan worden geïdentificeerd als een historische figuur.
Interessant is dat sommige bronnen hem namen geven die geen alternatieve spellingen zijn, maar gewoon volledig andere namen. Een opvallend voorbeeld is de proza-Merlijn, die hem Hoel noemt. Deze naam is meestal voorbehouden aan de neef van Arthur, zoals blijkt uit het werk van Geoffrey van Monmouth.
William Worcester, de Engelse geschiedschrijver uit de vijftiende eeuw, noemde Gorlois bij de volledig andere naam ‘Tador’. Er is echter reden om aan te nemen dat dit eenvoudig een vergissing is en geen weerspiegeling van een authentieke alternatieve traditie.
Geoffrey van Monmouth noemt een latere hertog van Cornwall uit de regeerperiode van koning Arthur Cador. Aangezien de letters ‘C’ en ‘T’ in middeleeuwse handschriften soms met elkaar werden verward, lijkt het logisch te concluderen dat Williams verwijzing naar ‘Tador’ in werkelijkheid het gevolg is van een samenvloeiing van Gorlois en Cador, waarbij de naam van laatstgenoemde licht verkeerd gespeld is.
Gorlois’ carrière
Beschouwen we nu Gorlois’ carrière in detail, op basis van het verslag in Geoffrey van Monmouths Historia Regum Britanniae. Dit is logisch omdat dit het vroegst bekende verslag over Gorlois uit de bewaard gebleven bronnen is.
De oorlog tegen Hengist
In Geoffreys verhaal verschijnt Gorlois voor het eerst in zijn verslag van de oorlog van Aurelius Ambrosius tegen de Angelsaksen. Deze Ambrosius is Geoffreys versie van de historische oorlogsleider Ambrosius Aurelianus, die Geoffrey (onmogelijk genoeg) presenteert als de oom langs vaderskant van koning Arthur.
Nadat Ambrosius als volwassene uit Bretagne was teruggekeerd, versloeg hij de boosaardige koning Vortigern. Daarna wendde hij zich tot de Angelsaksen. Het is tijdens deze oorlog dat Gorlois voor het eerst wordt genoemd. Destijds was Hengist nog steeds de leider van de Angelsaksen, degene die hen had aangevoerd bij hun oorspronkelijke aankomst in Brittannië ca. 428.
Gorlois wordt slechts in één regel bij naam genoemd, waarin Geoffrey ons meedeelt:
“Terwijl zij zo hevig met elkaar in gevecht waren, kwam Gorlois, hertog van Cornwall, met de troepen die hij aanvoerde op hen af en richtte een grote slachting aan onder de troepen van de vijand.”
Hieruit blijkt dat Gorlois met zijn eigen leger op het toneel van de strijd arriveerde en succesrijk vele Saksen doodde. De volgende regel onthult dat het succes van Gorlois’ aanval de Britten zodanig aanmoedigde dat een andere Britse leider een laatste bestorming op Hengist uitvoerde en erin slaagde hem gevangen te nemen.
Volgens dit verhaal was Gorlois dus grotendeels verantwoordelijk voor de nederlaag van Hengist, de vooraanstaande Saksische leider.
Het verslaan van Octa en Eosa
Gorlois verschijnt pas veel later opnieuw in Geoffreys verslag. Ambrosius verricht nog vele andere daden, en uiteindelijk sterft hij, terwijl Uther strijdt tegen de Ieren en de Saksen in Dyfed. Vervolgens wordt Uther in plaats van Ambrosius opperkoning van Brittannië.
Daarop beginnen de Saksische leiders Octa en Eosa gebieden in het noorden aan te vallen, vooral de stad York. Uther trekt erheen om hen daar aan te vallen. De Britten weten hen met succes van York weg te drijven en hen te doen vluchten. Toen Uther bij een zekere berg aankwam, waarvan de locatie onduidelijk is, verzamelde hij zijn mannen en vroeg hij hun hun ideeën naar voren te brengen. Op dat punt keert Gorlois terug in het verslag.
Interessant is dat er in het verhaal expliciet wordt gezegd dat Gorlois vanwege zijn ‘jaren en ervaring’ als eerste om raad werd gevraagd. Dit vertelt ons dat Gorlois destijds geen jonge man meer was, en het vertelt ons ook dat hij een ervaren koning was. Maar wat raadde Gorlois Uther nu precies aan?
Toen Gorlois zijn raad gaf, was het nog nacht. Gorlois drong er bij de koning op aan niet te wachten tot het dag werd om het Saksische kamp aan te vallen. Hij stelde dat de Saksen er nooit op zouden rekenen dat de Britten hen ’s nachts zouden aanvallen. Aangezien de Britten in aantal werden overtroffen door de Saksen, zouden zij elk voordeel dat zij konden bemachtigen nodig hebben, wat betekende dat onmiddellijk aanvallen hun beste kans was.
Uther nam dit idee aan. Zoals Gorlois had verwacht leidde deze strategie de Britten inderdaad naar de overwinning.
Aan het koninklijke hof van Uther Pendragon
Na het verslaan van de Saksen in die noordelijke regio regelde Uther nog enige andere zaken in het noorden van Brittannië, alvorens uiteindelijk zuidwaarts terug te keren. Geoffrey beschrijft hoe Uther naar Londen reisde en uitnodigingen rondzond aan al zijn bondgenoten om daar bijeen te komen voor een groot paasfeest. Gorlois was een van de velen die verschenen.
Dit evenement leidde er echter uiteindelijk toe dat er oorlog uitbrak tussen Gorlois en Uther. Geoffrey legt uit dat Gorlois het feest bijwoonde met zijn vrouw Igerna, de ‘grootste schoonheid van heel Brittannië’. Toen Uther haar zag, werd hij smoorverliefd op haar.
Helaas hield de koning deze gevoelens niet voor zichzelf. Hij maakte zijn hartstocht voor haar uiterst duidelijk door haar voortdurend nieuwe gerechten te laten serveren, haar gouden bekers te sturen en tijdens het feest pratend al zijn tijd met haar door te brengen. Met zijn gedrag maakte hij glashelder dat hij smoorverliefd was op Igerna.
Toen Gorlois dit ontdekte, was hij woedend. Hij stormde in razernij Uthers hof uit. Op zijn beurt werd Uther woedend op Gorlois toen hij hoorde van deze aantasting van zijn eer. Hij eiste dat Gorlois naar het hof zou terugkeren, maar Gorlois weigerde.
Hierop verklaarde Uther Gorlois de oorlog.
De oorlog tegen Uther Pendragon
De oorlog die tussen Gorlois en Uther woedde, werd uiteindelijk een grote gebeurtenis met ingrijpende gevolgen voor de rest van Brittannië, aangezien deze uiteindelijk leidde tot de geboorte van koning Arthur.
Geoffreys verslag beschrijft hoe Uther Pendragon een groot leger verzamelde en Cornwall binnentrok, waar hij vervolgens de steden en dorpen van die streek in brand stak. Gorlois, hoewel niet minder verbolgen over Uther en gebrand op een confrontatie, zag dat hij zich in een gevaarlijke positie bevond en besloot daarom geen strijd aan te gaan voordat hij steun uit Ierland kon ontvangen.
In de tussentijd probeerde hij zijn steden zoveel mogelijk te versterken. Bovendien stuurde hij zijn vrouw naar Tintagel om haar veilig te houden voor Uthers oorlogsgeweld, terwijl Gorlois zelf zijn toevlucht zocht in het kasteel van Dimilioc.
De oorlog woedde een hele week voort en was tegen die tijd vooral in een belegering veranderd. Uiteindelijk bekende Uther aan een raadsman met de naam Ulfin dat hij innerlijk gekweld werd doordat Igerna buiten zijn bereik bleef. Hij verlangde naar haar en vroeg Ulfin om elk advies dat hij hierover kon geven.
Vermomd als Gorlois
Ulfins advies was dat Uther hulp zou zoeken bij Merlijn, aangezien Merlijn een wijze tovenaar was. Uther deed wat Ulfin aanried, en Merlijn werd tot hulp bewogen door Uthers intense liefde voor Igerna. Hij legde uit dat zij toegang tot Tintagel konden krijgen (dat door zijn ligging uiterst gemakkelijk tegen aanvallers te verdedigen was) door zich met behulp van magie te vermommen.
Merlijn gaf Uther het uiterlijk van Gorlois en Ulfin dat van een zekere Jordan van Tintagel, terwijl Merlijn zelf het uiterlijk van een zekere Bricel aannam.
Met deze vermommingen konden de drie mannen gemakkelijk het kasteel van Tintagel binnengaan. Uther, in de gedaante van Gorlois, ontmoette Igerna en bracht de nacht bij haar door. In die nacht werd hun zoon Arthur verwekt.
Dood
En Gorlois zelf? Geoffreys verslag vervolgt met de uitleg dat Uthers mannen, toen zij merkten dat de koning zelf niet langer bij hen was, op eigen initiatief een volledige aanval op het kasteel van Dimilioc inzetten. Gorlois besloot op zijn beurt zijn mannen aan te voeren in een aanval op Uthers leger.
Zoals te verwachten viel gezien de omvang en het vermogen van Uthers leger, was Gorlois’ aanval niet succesvol. Hij sneuvelde zelfs bij de allereerste botsing tussen de twee legers. Als gevolg daarvan konden Uthers mannen het kasteel moeiteloos bestormen en plunderen.
Daarna gingen enkele mannen van Gorlois naar Tintagel om Igerna te melden dat Gorlois was gesneuveld. Zij waren in verwarring omdat Gorlois zelf blijkbaar bij haar was, terwijl zij hem toch dood op het slagveld hadden achtergelaten.
Uther, die nog altijd deed alsof hij Gorlois was, stelde Igerna gerust dat hij naar buiten zou gaan, Uther zou ontmoeten en vrede met hem zou sluiten. Vervolgens verliet hij Igerna’s vertrek, keerde terug naar zijn eigen mannen buiten de stad Tintagel en nam zijn gedaante als Uther weer aan. Daarna trouwde hij officieel met Igerna.
De nasleep van Gorlois’ dood in een Wels verhaal
Een van de weinige Welshe teksten waarin Gorlois als personage in een prozaverhaal opduikt, staat bekend als Arthur and Kaledvwlch. Dit verhaalt hoe Arthur zijn zwaard Caledfwlch (dat wil zeggen Excalibur) verkreeg uit de steen waarin het volgens de beroemde overlevering vastzat.
Vóór de vermelding van het Zwaard in de Steen bevat de tekst echter deze interessante passage:
“En korte tijd daarna liet hij een feestmaal bereiden voor de edelen van het eiland, en op het feest trouwde hij met Eigyr en sloot hij vrede met de verwanten van Gwrleis en al zijn bondgenoten.”
Zoals we hieruit kunnen opmaken, beweert de Welshe traditie dat Uther vrede sloot met Gorlois’ verwanten en bondgenoten. Dit detail wordt in het verslag van Geoffrey van Monmouth niet expliciet genoemd, al wordt er mogelijk op gezinspeeld in het deel waarin Uther, in de gedaante van Gorlois, tegen Igerna zegt dat hij naar buiten zal gaan en vrede zal sluiten met Uther.
Hoe dan ook is het aannemelijk dat er vrede werd gesloten, aangezien in Geoffreys verslag na dit punt van verdere gevechten tussen Uthers mannen en die van Gorlois geen melding meer wordt gemaakt.
Waar leefde Gorlois?
Wat weten we over het grondgebied van Gorlois? Alleen al het feit dat hij de ‘hertog van Cornwall’ wordt genoemd, wijst uit waar zijn grondgebied lag. Cornwall is het westelijkste graafschap van Zuidwest-Engeland.
Tintagel
Dat Gorlois over dat gebied heerste, wordt ondersteund door het feit dat Geoffrey een van zijn kastelen situeert in Tintagel, een vooraanstaande plaats in Cornwall. Opmerkelijk genoeg heeft modern archeologisch onderzoek uitgewezen dat Tintagel inderdaad een belangrijk machtscentrum was in het vroegmiddeleeuwse Dumnonia, onder meer in de tijd van koning Arthur.
Hoewel het klopt dat Geoffrey vaak geografische fouten maakt, met name door plaatsnamen verkeerd weer te geven, is de verbinding tussen Gorlois en Tintagel overtuigend. Naast het bovengenoemde archeologische bewijs bevestigt de Welshe tekst Arthur and Kaledvwlch de band tussen Gorlois en Tintagel.
Aangezien Welshe teksten Geoffreys plaatsnamen regelmatig vervangen door andere wanneer Geoffrey de bestaande Welshe traditie tegenspreekt, wijst het feit dat Tintagel hier behouden blijft erop dat deze aanduiding klopt – of op zijn minst dat zij niet wordt weersproken door de pre-Galfridische Welshe traditie.
Dimilioc
Gorlois zelf zocht, zoals we eerder zagen, met zijn leger zijn toevlucht in het kasteel van Dimilioc. Dit lijkt te identificeren als de locatie die tegenwoordig bekendstaat als het heuvelfort van St Dennis. In het Doomsday Book duikt dit op als ‘Dimelihoc’. Andere oude spellingen zijn ‘Dimilioc’, ‘Dynmyliek’ en ‘Domeliock’.
Dit ligt op ongeveer 20 mijl, een dag lopen, van Tintagel. Dit geeft aan dat Gorlois’ macht zich uitstrekte over ten minste een redelijk deel van centraal Cornwall.
Gwent
Op basis van de details die Geoffrey van Monmouth verschaft (en die worden ondersteund door de Welshe tekst Arthur and Kaledvwlch), is er goede reden om Gorlois’ grondgebied althans gedeeltelijk in Cornwall te situeren. Dit betekent echter niet dat hij uitsluitend grondbezit in die regio had.
Er bestaat zelfs een reële mogelijkheid dat Gorlois’ voornaamste grondgebied helemaal niet Cornwall was, maar Gwent. Waarop berust deze stelling?
Het belangrijkste bewijsstuk voor deze conclusie is dat een middeleeuwse Welshe genealogische bron Gorlois plaatst in de lijn van de koningen van Glywysing (Glamorgan) en Gwent. Dit zou erop duiden dat de Welshe traditie Gorlois herinnerde als een vorst uit Zuid-Wales, niet uit Dumnonia.
Cernriw in Gwent
Er zijn verschillende factoren die dit tot een vrij logische conclusie maken. Om te beginnen is er sterk bewijs dat er in Gwent historisch een regio bestond die bekendstond als ‘Cerniw’, wat ook de middeleeuwse Welshe naam voor Cornwall is. Het is zelfs mogelijk dat dit niet zomaar een grote regio binnen Gwent was, maar een alternatieve naam voor Gwent zelf, hoewel dit onzeker is.
Nog altijd bestaat er een gebied dat Coedkernew heet in het zuidwesten van Gwent, bij Newport. In het Book of Llandaff wordt verwezen naar een plaats genaamd Llan Cerniu in het noorden van Gwent.
Verder noemt de Descent of the Men of the North een zekere Tudfwlch ‘vorst van Cerniw’. Deze Tudfwlch is te identificeren als Teithfallt, een koning van Zuid-Wales. Dit zou erop wijzen dat Cerniw een vooraanstaande regio binnen zijn koninkrijk was, wat logischerwijs het Cerniw binnen (of synoniem aan) Gwent zou zijn.
Heersers van Gwent in Cornwall
Een ander punt dat aandacht verdient, is de vraag of het al dan niet aannemelijk zou zijn geweest dat een heerser in Zuid-Wales tevens de macht in Cornwall bezat. Er zijn verschillende bronnen die de conclusie ondersteunen dat dit inderdaad met enige regelmaat voorkwam.
Zo is er een bron die in precies dezelfde periode als het verhaal van Gorlois naar Cornwall verwijst: het Life of St Gwinear. Dit vertelt het verhaal van een grote groep missionarissen die wordt aangevallen door een in Cornwall actieve koning genaamd Theodoric. Alles wijst erop dat deze Theodoric geïdentificeerd moet worden met koning Tewdrig van Gwent, de zoon van de bovengenoemde Teithfallt.
Een ander voorbeeld is zichtbaar bij de kinderen van Glywys, een heerser in Zuid-Wales aan het einde van de vijfde eeuw. Een van zijn kinderen was Petroc, en van hem wordt opgetekend dat hij naar Cornwall verhuisde en zich daar vestigde, zij het als godsdienstleraar in plaats van als koning. Desondanks is dit slechts één voorbeeld van de sterke banden die er in de Arthuriaanse periode bestonden tussen Cornwall en Zuid-Wales.
Er zou dus niets ongebruikelijks of verrassends aan zijn geweest dat Gorlois een vorst van Zuid-Wales was die regeerde over Cerniw in Gwent en daarnaast de macht had over enig grondgebied in Cornwall. Zijn titel als ‘hertog van Cornwall’ kan daarom in werkelijkheid verwijzen naar het Welshe Cerniw.
Wanneer leefde Gorlois?
Een andere belangrijke vraag die beantwoord moet worden, is: wanneer leefde Gorlois? Zijn plaats in de vroege Arthuriaanse periode zet hem grofweg in de vijfde of zesde eeuw, maar kunnen we preciezer zijn dan dat?
Gelukkig biedt de Historia Regum Britanniae (samen met andere bronnen) een redelijke hoeveelheid informatie die ons bij deze kwestie helpt.
Gedateerd ten opzichte van Hengist
Ten eerste is er het feit dat hij ten tijde van de nederlaag van Hengist al een actieve krijgsman was.
Hengist leidde de Angelsaksen bij hun eerste aankomst naar Brittannië, wat op basis van archeologisch bewijs, twee bronnen uit de vijfde eeuw en de Historia Brittonum ca. 428 lijkt te zijn geweest. Hengist moet toen dus al volwassen zijn geweest.
Beda’s chronologische verslag vertelt ons dat Ambrosius Aurelianus (die volgens de Historia Brittonum Hengist in de strijd versloeg) vocht tegen de Angelsaksen tijdens de regeerperiode van keizer Zeno, die duurde van 474 tot 491.
Wanneer Hengist precies stierf, weten we niet. De Angelsaksische Kroniek plaatst de troonsbestijging van Hengists zoon Oisc echter in 488, zodat Hengists dood vrijwel zeker eerder moet hebben plaatsgevonden. Dit klopt met het feit dat hij in 428, toen de Angelsaksen arriveerden, al een volwassen leider was.
Aangezien Beda de veldtochten van Ambrosius Aurelianus tegen de Saksen in de regeerperiode van Zeno plaatst, zou dit aangeven dat Hengist niet vóór 474 kan zijn gestorven. Dit sluit goed aan bij het feit dat de laatste vermelding van Hengist in de Angelsaksische Kroniek op 473 wordt gedateerd.
We kunnen de dood van Hengist dus plaatsen tussen ongeveer 474 en 488. Voor het gemak gebruiken we het middelpunt, 481, in onze berekeningen van Gorlois’ leeftijd.
Wat dit betekent voor Gorlois’ chronologie
Zoals we eerder zagen, laat het verslag in de Historia Regum Britanniae zien dat Gorlois ten tijde van Hengists dood al een in de strijd actieve krijgsman was. Dit zou erop wijzen dat hij toen minstens twintig jaar oud was.
Als we dus ca. 481 als de waarschijnlijke datum voor Hengists dood hanteren, zou dit betekenen dat Gorlois rond 461 geboren moet zijn, hoewel hij best nog eerder geboren kan zijn.
Gedateerd ten opzichte van Uthers troonsbestijging
Een ander ijkpunt is de troonsbestijging van Uther Pendragon. Na de dood van Ambrosius werd Uther in diens plaats tot koning aangesteld. Het verslag van Geoffrey van Monmouth vertelt ons dat Ambrosius’ dood werd gemarkeerd door de verschijning van een komeet aan de hemel.
Als we bronnen uit de vijfde en zesde eeuw bekijken voor de jaren na 481, is er een waarschijnlijke kandidaat voor deze komeet. In een Byzantijnse bron uit de zesde eeuw wordt de verschijning van een komeet vermeld in het jaar 499. Een latere middeleeuwse bron vermeldt eveneens de verschijning van een komeet rond datzelfde jaar.
Het is onwaarschijnlijk dat Ambrosius’ dood veel later dan dat jaar plaatsvond, aangezien hij waarschijnlijk ca. 420 geboren werd, als we afgaan op het feit dat de Historia Regum Britanniae hem als kind presenteert toen Vortigern de troon besteeg. Hij zou dus ongeveer tachtig jaar oud zijn geweest toen die komeet verscheen.
Herinner u dat Geoffrey sterk suggereert dat Gorlois een ervaren koning was ten tijde van de nederlaag van Octa en Eosa. Hoewel het onmogelijk is een exact getal te verbinden aan zijn geboortejaar, lijkt het redelijk te concluderen dat hij veertig of vijftig jaar oud kan zijn geweest, zo niet ouder. Als die nederlaag ca. 500 plaatsvond, moet Gorlois waarschijnlijk rond ca. 450 geboren zijn.
Het verslag in Geoffreys werk zegt niet precies hoeveel tijd er verliep tussen Uthers troonsbestijging en de oorlog tegen Gorlois. Het ging echter duidelijk om ten minste enkele jaren.
Dit kunnen we afleiden uit het feit dat direct na Ambrosius’ dood wordt beschreven hoe Uther de Picten in het noorden onderwierp en ‘vrede stichtte’ in dat land. Geoffrey rondt deze korte beschrijving af met een verwijzing naar het moment waarop Uther, nadat hij “eindelijk” de vrede in die regio had hersteld, naar Londen ging om het paasfeest te regelen.
Wat dit betekent voor Gorlois
De oorlog tussen Gorlois en Uther kunnen we dus vermoedelijk enkele jaren na 499 plaatsen. Aangezien Gorlois blijkbaar ca. 450 geboren werd, betekent dit dat hij ten tijde van zijn dood door toedoen van Uther mogelijk net boven de vijftig was.
Ten onrechte toegeschreven kinderen
Er bestaan enkele zeer hardnekkige tradities over Gorlois die rechtgezet moeten worden. In veel middeleeuwse bronnen wordt hij voorgesteld als de vader van Cador, de hertog van Cornwall ten tijde van koning Arthur, en hij wordt ook voorgesteld als de vader van Morgause en Morgan. Deze laatste twee worden over het algemeen gepresenteerd als de oudere halfzusters van Arthur.
In de Welshe traditie, zoals in het bovengenoemde Wels verhaal Arthur and Kaledvwlch, heten deze twee zusters Gwyar en Morgan. Net als in de niet-Welse ridderromans worden zij gepresenteerd als Arthurs oudere halfzusters, de dochters van Gorlois en Igerna.
In werkelijkheid is het, wanneer we het vroegste bewijs onderzoeken, duidelijk dat dit een onjuiste traditie is. Niet alleen waren Gwyar en Morgan niet de oudere halfzusters van Arthur, ook Cador, de hertog van Cornwall, was niet de zoon van Gorlois.
Cadors ware afkomst
Het idee dat Cador de zoon van Gorlois was, is simpelweg gebaseerd op het feit dat Geoffrey van Monmouth Gorlois presenteert als hertog van Cornwall tijdens de regeerperiode van Uther en vervolgens Cador presenteert als hertog van Cornwall tijdens de regeerperiode van Arthur.
Het lijkt dus ogenschijnlijk vanzelfsprekend en logisch dat Cador geïdentificeerd moet worden als de zoon van zijn voorganger in die positie. In werkelijkheid beschrijft Geoffrey Cador echter nergens als de zoon van Gorlois.
Later presenteert Geoffrey Cadors zoon Constantijn als de opvolger van Arthur. Op basis van zijn beschrijving in die passage is het duidelijk en algemeen aanvaard dat dit dezelfde Constantijn is die door Gildas in de zesde eeuw wordt genoemd.
Gildas presenteert Constantijn als de koning van Dumnonia, een groot koninkrijk dat een groot deel van Zuidwest-Engeland omvatte, veel meer dan alleen Cornwall. Hoewel Geoffreys verslag dus niets onthult over de omvang van Gorlois’ grondgebied, is het duidelijk dat Cador, de vader van Constantijn, bedoeld is als de koning van heel Dumnonia.
Er zijn verschillende Welshe en Latijnse bronnen die een zekere Cado, Cadwy of Catovius presenteren als de koning van Dumnonia en bondgenoot van koning Arthur. Een spelling van zijn naam die in de Welshe bronnen voorkomt, is ‘Gadwr’. Het is evident dat dit de historische figuur is achter Geoffreys Cador, hertog van Cornwall.
De bronnen over Cado stellen vast dat hij de zoon was van een koning van Dumnonia genaamd Geraint. Gorlois was dus niet de historische vader van Cador.
De ware afkomst van Gwyar en Morgan
En wat te denken van Gwyar (of Morgause) en Morgan, de vermeende oudere halfzusters van koning Arthur? Ook dit is grotendeels afgeleid van enkele verkeerde interpretaties van Geoffreys Historia Regum Britanniae.
Volgens Geoffreys verslag had Arthur een zuster genaamd Anna. Zij trouwt volgens dit verslag met Lot van Lothian terwijl Uther nog in leven is. Houd er rekening mee dat Geoffrey Uthers dood veertien jaar nadat hij Igerna tot vrouw had genomen plaatst.
Geoffrey verwijst echter ook naar een neef van Arthur genaamd Hoel uit Bretagne. Van hem wordt gezegd dat hij geboren werd uit een zuster van Arthur, die in het verslag ongenoemd blijft. Aangezien Geoffrey alleen Anna expliciet als zuster van Arthur noemt, werd algemeen aangenomen dat Anna de zuster moest zijn die het leven schonk aan Hoel, de zoon van Budic.
Aangezien Anna echter gedurende Arthurs hele regeerperiode ook wordt gepresenteerd als de vrouw van Lot, terwijl Hoel tijdens Arthurs Saksische oorlogen al volwassen is, zou dit impliceren dat Anna vóór haar huwelijk met Lot gehuwd moet zijn geweest met Budic van Bretagne.
Aangezien Geoffrey Anna presenteert als al getrouwd met Lot voordat Arthur ook maar veertien jaar oud was, leek de redelijkste interpretatie dat zij een oudere halfzuster van Arthur was, de dochter van Gorlois en Igerna.
In werkelijkheid wijst alles erop dat Geoffreys verslag van Lot als al schoonzoon van Uther Pendragon vóór Arthurs troonsbestijging volledig onhistorisch is. Zie het artikel Gwyar, zuster van koning Arthur voor een volledig onderzoek van dit onderwerp.
Aangezien Lot de broer was van Urien Rheged, ongetwijfeld een koning uit midden tot laat zesde eeuw, moet Gwyar ruim na Arthur geboren zijn, niet ervóór.
Wat Morgan betreft: zij lijkt geen verwantschap te hebben gehad met Arthurs dynastie. Het bewijs uit Welshe bronnen suggereert dat zij de dochter was van koning Afallach uit het noorden van Brittannië.
Bestond Gorlois, hertog van Cornwall, echt?
Is er bewijs dat Gorlois een historische figuur was? Op het eerste gezicht lijkt dit onwaarschijnlijk, aangezien hij niet voorkomt in enige Welshe traditie vóór of onafhankelijk van Geoffrey van Monmouths Historia Regum Britanniae. Anders dan bij heersers van Dumnonia zoals Cador en Constantijn, zijn er geen Latijnse hagiografieën of Welshe teksten die Gorlois vermelden.
Bewijs uit een Welshe genealogie
Dit betekent echter niet noodzakelijkerwijs dat hij geen echt persoon was. Zoals eerder vermeld, is er één Wels document dat Gorlois plaatst in de lijn van de koningen van Glywysing, en dat in de lijst namen vóór Gorlois geen enkele invloed van Geoffrey van Monmouth vertoont.
Het betreffende document presenteert de volgende genealogie:
Gorloys ap Sartogys ap Pandwlff ap Gerdan ap Selor ap Mor ap Owen ap Maxen wledig
Dit genealogische document maakt Gorlois tot nakomeling in de zevende generatie van Magnus Maximus, de Maxen Wledig uit de Welshe traditie. Het oudste deel van deze genealogie, van Maxen tot Selor, komt in verschillende andere bronnen voor, zoals de Jesus College MS 20 en het Life of St Cadoc.
Het verdere verloop van dit genealogische document tot aan Gorlois is echter onbekend. Interessant is dat het plaatsen van Gorlois zeven generaties na Magnus Maximus (keizer van 383 tot 388) de geboorte van Gorlois veel te ver vooruit zou plaatsen. Zelfs als hij ten tijde van de nederlaag van Hengist een jonge en onervaren koning was geweest, kan hij onmogelijk een nakomeling in de zevende generatie van Maximus zijn geweest.
Deze genealogie begrijpen
Dit suggereert dat de genealogie op de een of andere manier gebrekkig is. Ze bevat duidelijk te veel generaties. Hoewel zeldzaam, zou dit niet het enige voorbeeld daarvan in de Welshe bronnen zijn.
Een vergelijkbaar voorbeeld staat in de Harleian MS 3859, die een sterk uitgedijde genealogie van Magnus Maximus presenteert. Deze presenteert hem als afstammeling van Constantijn de Grote via diens zoon Constans, waarbij zes generaties tussen Constans en Maximus worden geplaatst.
Aangezien Constans in 323 geboren werd, terwijl Magnus Maximus in de jaren 370 al samen met Theodosius in oorlogen diende en vaak geacht wordt ca. 335 geboren te zijn, is deze afstamming ronduit onmogelijk. Constans kan nauwelijks zelfs de vader van Maximus zijn geweest, laat staan zijn voorvader in de zevende generatie.
De extra namen tussen Maximus en Constans, of zelfs Constantijn, kunnen daarom als fouten terzijde worden geschoven. Hoe ze zijn ontstaan, weten we niet. Hoe dan ook resulteerde hetzelfde proces, of een vergelijkbaar proces, blijkbaar in een sterke uitbreiding van Gorlois’ genealogie.
Hoe dit wijst op Gorlois’ ware identiteit
Wanneer we het bewijs in overweging nemen dat Gorlois’ geboorte ca. 450 geplaatst moet worden, helpt dat ons de genealogie te corrigeren en vast te stellen met wie Gorlois geïdentificeerd kan worden. In oudere bronnen krijgt de figuur Selor (in moderne bronnen meestal gespeld ‘Solor’) een zoon genaamd Glywys. Volgens Peter Bartrums A Welsh Classical Dictionary zou Glywys waarschijnlijk ca. 430 geboren zijn.
In werkelijkheid is een iets latere datum verkieslijker. Dit blijkt uit het feit dat de Jesus College MS 20 de vrouw van Glywys tot nakomelinge in de vijfde generatie van Cunedda maakt, geboren ca. 370, wat aangeeft dat zijzelf ca. 470-480 geboren werd. Het is dus zinvoller om de geboorte van Glywys verder vooruit te plaatsen dan 430, richting ca. 450.
Zoals we zien is dit een volmaakte match met de verwachte geboorte van Gorlois. Daardoor is het des te opvallender dat hun namen sterk op elkaar lijken. Het is geen vergezochte aanname dat Geoffrey van Monmouth de naam Glywys verbasterde tot ‘Gorlois’, vooral gezien nog grotere verbasteringen die hij aantoonbaar heeft aangebracht.
Ander bewijs voor Gorlois’ identiteit als Glywys
Er zijn verschillende andere redenen waarom het logisch is Glywys te identificeren als de historische figuur achter het personage Gorlois. Voor een volledige uitleg daarvan, zie het artikel Bestond Gorlois, hertog van Cornwall, echt?
Samengevat zijn enkele van de andere redenen om Gorlois te identificeren als Glywys de volgende: Ten eerste wordt Glywys opgetekend als ‘Glywys Cerniw’ en ‘Glywys Cornubiensis’, waardoor het voor de hand lag dat hij werd opgetekend als ‘hertog van Cornwall’.
Ten tweede wordt hij opgetekend als martelaar, wat erop wijst dat hij stierf in een memorabele veldslag. Ten derde wordt zijn vrouw opgetekend onder de naam ‘Gwawr’. Dit kan wellicht worden opgevat als de oorsprong van ‘Egyr’, de naam van Igerna in de Welshe traditie.
Voorts verklaart zijn status als belangrijke koning van Zuid-Wales zijn prominente rol als bondgenoot van Uther Pendragon in de legenden. Er is ook bewijs dat hij enige macht uitoefende over ten minste een deel van Cornwall, wat goed bij Gorlois past.
Conclusie
Concluderend was Gorlois de hertog van Cornwall in Geoffrey van Monmouths Historia Regum Britanniae. Hij was een belangrijke bondgenoot van Arthurs dynastie en diende zij aan zij met Ambrosius en Uther Pendragon. Door Uthers hartstocht voor diens mooie vrouw Igerna brak tussen de twee leiders oorlog uit. Dit leidde er uiteindelijk toe dat Uther Gorlois doodde en diens vrouw voor zichzelf nam, wat leidde tot de geboorte van koning Arthur.
Hoewel er discussie bestaat over de historiciteit van Gorlois, suggereert het bewijs sterk dat hij geïdentificeerd kan worden met Glywys, een koning van Zuid-Wales uit de late vijfde en vroege zesde eeuw. Naast grondgebied in Zuid-Wales lijkt hij ook de controle over enkele delen van Cornwall te hebben gehad.
Bronnen
Bartrum, Peter, A Welsh Classical Dictionary, 1993
Bromwich, Rachel, Trioedd Ynys Prydein: The Triads of the Island of Britain, 2014
Howells, Caleb, King Arthur: The Man Who Conquered Europe, 2019
Cylchgrawn Llyfrgell Genedlaethol Cymru, The National Library of Wales Journal, Volume 13, 1964
https://www.maryjones.us/ctexts/genealogies.html https://www.maryjones.us/ctexts/jesus20gen.html
https://en.wikisource.org/wiki/The_Anglo-Saxon_Chronicle_(Giles)
