Mordred, de verraderlijke neef van koning Arthur
Door Caleb Howells
Mordred is een van de belangrijkste figuren uit de Arthuriaanse legenden. Hij is verantwoordelijk voor het beëindigen van Arthurs regeringsperiode van relatieve stabiliteit en vrede. Hij luidde een periode in van binnenlandse onrust of oorlogvoering. Volgens sommige tradities was hij zelfs degene die koning Arthur doodde. Wat weten we eigenlijk echt over Mordred? Hoe ontwikkelde zijn legende zich door de eeuwen heen? Heeft hij wel echt bestaan?
Wie was Mordred?
In de Arthuriaanse legenden was Mordred de neef van koning Arthur. Aanvankelijk diende hij Arthur trouw. Hij verwierf zelfs een reputatie als voortreffelijk bevelhebber. Blijkbaar om die reden benoemde Arthur hem uiteindelijk tot regent van Brittannië terwijl hij zelf in Gallië verbleef.
Toen dit gebeurde, greep Mordred echter de kans aan om de troon voor zichzelf te usurperen. Volgens sommige tradities trouwde hij bovendien gedwongen met Guinevere, Arthurs vrouw. Andere tradities vertellen dat zij Arthur ontrouw was en zich vrijwillig bij Mordred voegde. In elk geval voerde de neef van de koning een dramatische rebellie tegen Arthur.
Dit ontketende een felle burgeroorlog die uitmondde in de beruchte slag bij Camlann. In de Welshe traditie bleef dit bekendstaan als een grote tragedie. Mordred sneuvelde in deze veldslag, en sommige tradities beweren dat hij ook de dood van Arthur veroorzaakte.
Mordred is een van de meest hardnekkige figuren uit de Arthuriaanse legenden. Hij verschijnt in enkele van de alleroudste Arthuriaanse bronnen en blijft daarna door de Europese ridderromans heen een prominent personage.
De vraag of de figuur van Mordred een historische basis had, wordt door geleerden nog steeds bediscussieerd. In dit artikel zullen we echter het bewijsmateriaal onderzoeken en bezien wat de beschikbare feiten zijn.
Mordreds naam
Iets wat verheldering behoeft, is dat de naam van Mordred op enkele verschillende manieren gespeld wordt. De vorm ‘Mordred’ is eigenlijk vrij laat, maar wordt hier gebruikt omdat dit bij verre de bekendste spelling is. In de vroegst bekende vermelding wordt zijn naam ‘Medraut’ gespeld.
Deze spelling is de Oudwelshe vorm. In het Middelwelsh ontwikkelde deze zich tot ‘Medrawt’, ‘Medrawd’ en soortgelijke varianten. Dit zijn de vormen die in de meeste Welshe teksten over hem gebruikt worden. In het modern Welsh is dit ‘Medrod’, hoewel slechts enkele wetenschappelijke bronnen deze spelling hanteren.
De meest in het oog springende variant is die in de Historia Regum Britanniae van Geoffrey van Monmouth, geschreven omstreeks 1137. Dit was een uiterst invloedrijk werk. De beroemde spelling ‘Mordred’ is hiervan afgeleid. Geoffrey zelf spelde de naam echter ‘Modredus’, wat relatief dicht bij de eerdere Welshe vorm ligt.
Zijn naam schijnt van ‘Modred’ in ‘Mordred’ veranderd te zijn omdat het voorvoegsel ‘Mor’ deed denken aan het Latijnse woord voor ‘dood’, in overeenstemming met Mordreds schurkenrol in de legenden.
De oorsprong van de naam
Rond de oorsprong van deze naam bestaat enige controversie. Belangrijk is dat geleerden al lang geleden opmerkten dat Geoffreys ‘Modredus’ een Cornische of mogelijk Bretonse vorm is. Volgens de regelmatige taalkundige regels van de Keltische talen is het niet mogelijk dat ‘Modred’ rechtstreeks van het Welshe ‘Medraut’ is afgeleid.
Dit roept vragen op over hoe Geoffrey aan zijn vorm kwam. Taalkundig gezien lijken de twee namen niets met elkaar te maken te hebben, maar in de bronnen waarin ze gebruikt worden, gaat het duidelijk om dezelfde persoon. Hoewel er over deze kwestie nog enige discussie bestaat, lijkt de volgende verklaring de beste:
Zoals het eerst gesuggereerd werd door August Hunt (en een paar jaar later door Meredith Cane), was de oorspronkelijke vorm waarschijnlijk het Latijnse ‘Moderatus’. Dit ging over in het Cornisch als ‘Modred’, de oorsprong van de spelling van Geoffrey van Monmouth.
De oorspronkelijke Oudwelshe vorm van deze naam zou ‘Modrod’ zijn geweest. Op de een of andere manier verbasterde dit tot ‘Medraut’. De geleerde Oliver Padel suggereerde dat dit gebeurde onder invloed van het Welshe woord ‘medru’, dat ‘slaan’ betekent.
Mordreds familie
Mordred stamde uit een zeer vooraanstaande familie in Brittannië. De vroegste bron die zijn familieverhoudingen beschrijft, is de Historia Regum Britanniae van Geoffrey van Monmouth. Daarin wordt Mordred beschreven als de zoon van Anna, de zuster van koning Arthur. Daarmee was hij Arthurs neef.
Ook Mordreds familie aan vaderskant was zeer machtig en belangrijk. Zijn vader was, volgens Geoffrey van Monmouth, koning Lot van Lothian. Hij was de broer van koning Urien en koning Augusel. Hierdoor wordt Lot gelijkgesteld met Llew uit de Welshe bronnen. Llew was volgens die bronnen de broer van Urien en Arawn, duidelijk te identificeren als Geoffreys Urien en Augusel.
Llew was de zoon van Cynfarch. In enkele andere bronnen wordt hij ‘Lleuddun’, ‘Leudon’ en ‘Ludun’ genoemd. Geoffreys ‘Lot’ en de ‘Llew’ uit de Welshe bronnen gingen blijkbaar terug op verschillende manieren om de naam af te korten.
Dit was een van de machtigste families van Brittannië. Urien, Mordreds oom, heerste nabij de grens tussen Schotland en Engeland, langs de westkust. Hij was de machtigste koning van de regio. Llew heerste over een gebied in het zuiden van Schotland, naar het schijnt in het zuidoosten.
Mordred was dus een noordelijke prins, hoewel zijn moeder (de zuster van Arthur) uit het zuiden kwam. Interessant is dat zijn moeder in de Welshe traditie Gwyar genoemd wordt, wat suggereert dat Geoffrey wellicht twee verschillende zusters van Arthur door elkaar haalde.
Mordreds broer was Gawain. In de latere Arthuriaanse ridderromans werd Gawain een van Arthurs meest loyale en deugdzame ridders, wat een interessant contrast tussen de twee broren oplevert.
Mordred had twee zonen die na zijn dood zijn rebellie voortzetten. Hun namen waren, volgens latere legenden, Melehan en Melou. Gildas verwijst naar deze twee ‘koninklijke jongelingen’, zij het zonder hun afstamming te vermelden.
Mordreds echtgenoten
De beschikbare bronnen geven Mordred twee, mogelijk zelfs drie echtgenoten. De vroegste bron, Geoffreys HRB, stelt onomwonden dat Guinevere, de vrouw van koning Arthur (door Geoffrey ‘Guanhumara’ gespeld), goddeloos met Mordred trouwde toen deze de troon usurpeerde.
Dit is een eenduidige bewering, maar de Welshe traditie compliceert de zaak. In een bron die bekendstaat als de Welshe Triaden, een verzameling legendarische overleveringen geordend in groepen van drie, zijn er verwijzingen naar een conflict tussen Guinevere (in deze bron ‘Gwenhwyfar’ gespeld) en haar zuster Gwenhwyfach. Dit conflict leidde tot de slag bij Camlann.
De Welshe traditie uit andere bronnen laat zien dat Gwenhwyfach als de vrouw van Mordred werd beschouwd. Er is ook een triade die over een conflict tussen Mordred en Guinevere spreekt. Op grond van al deze informatie, evenals taalkundig bewijs, heeft een aantal geleerden gesuggereerd dat Gwenhwyfach een legendarische afleiding van Guinevere zelf was.
Mordreds andere echtgenote
Naast Guinevere (die in sommige tradities blijkbaar als een afzonderlijk persoon, ‘Gwenhwyfach’, werd herinnerd, wellicht om de eer van Arthurs koningin te redden) geven sommige bronnen Mordred nog een andere echtgenote. Hector Boece, de Schotse historicus uit het begin van de zestiende eeuw, schreef over Mordred en beweerde dat hij trouwde met de dochter van ‘Gawolane’, een machtige prins der Britten.
Deze Gawolane is wel eens geïdentificeerd als Cadwallon, de koning van Gwynedd. Om chronologische redenen is dit echter onwaarschijnlijk. De meer traditionele opvatting is geweest dat hij Caw was, de vader van Gildas en een vooraanstaande prins van het Noorden. Op chronologische en geografische gronden zou het volkomen redelijk zijn om te suggereren dat Mordred trouwde met een dochter van Caw.
Latere bronnen identificeren Mordreds vrouw als Cwyllog, in sommige Welshe bronnen een dochter van Caw. Het is echter onduidelijk of Cwyllog al dan niet fictief was. Sommige geleerden suggereren dat zij is ontstaan door een retrograde vorming vanuit de naam van een kerk.
Mordreds vroegste vermelding
Laten we nu Mordreds vroegste vermelding bekijken. Hij wordt genoemd in de Annales Cambriae, een tiende-eeuwse kroniek die gebeurtenissen uit de middeleeuwse Welshe geschiedenis beschrijft. Dit is een van de allervroegste Arthuriaanse bronnen. Het betreffende kroniekbericht luidt:
“De slag bij Camlann, waarin Arthur en Medraut vielen: en er was pest in Brittannië en Ierland.”
Volgens dit bericht was Mordred (wiens naam hier ‘Medraut’ gespeld wordt) betrokken bij de slag bij Camlann. Deze veldslag komt talloze keren voor in de Welshe traditie, wat laat zien dat het een belangrijke gebeurtenis was. Hij en Arthur ‘vielen’ beiden, hoewel onzeker is of dat strikt genomen betekent dat zij stierven.
Het bericht is gedateerd op het jaar 537. Vrijwel alle andere informatie over Mordred uit latere Latijnse documenten en de Welshe traditie geeft echter aan dat hij waarschijnlijk niet eens vóór dit jaar geboren werd.
Was Mordred altijd een verrader?
Een cruciaal detail dat dit bericht, zoals bekend, niet vermeldt, is aan welke kant Mordred stond. Stond hij aan Arthurs kant, of vocht hij tegen hem? Latere bronnen maken Mordred uiteraard unaniem tot de vijand van Arthur bij Camlann, maar dit oorspronkelijke bericht preciseert dat niet.
Er is echter geen legitieme reden om aan te nemen dat de unanieme getuigenis van de latere traditie onjuist is. Het ontbreken van elk spoor van een traditie waarin Mordred bij Camlann Arthurs bondgenoot was, is opvallend.
Bovendien was Camlann vrijwel zeker een burgeroorlog. Gildas, die in de zesde eeuw schreef, legt uit dat er vanaf de slag bij Badon tot aan het moment van zijn schrijven vrees heerste wat buitenlandse oorlogen betreft. Hij schreef drieënveertig jaar na Badon. De slag bij Camlann wordt in de Annales Cambriae echter slechts eenentwintig jaar later geplaatst. Dat betekent dat de slag plaatsvond tijdens een periode die vrij was van buitenlandse oorlogen, maar die volgens Gildas geteisterd werd door burgerconflicten.
Hoewel het vroegste verslag over Mordred dus niet uitdrukkelijk zegt dat hij tegen Arthur vocht, was de oorlog waarin hij betrokken was vrijwel zeker een burgeroorlog. Dit strookt dus met de latere traditie over Mordred.
Mordreds leven volgens de Historia Regum Britanniae
Het volgende document dat Mordred beschrijft, is de Historia Regum Britanniae van Geoffrey van Monmouth, geschreven omstreeks 1137. Dit werk geeft een volledig overzicht van koning Arthurs carrière en biedt daardoor een kort overzicht van Mordreds loopbaan, zij het niet in detail, aangezien hij niet het middelpunt van het verslag is.
Vroege jaren
De Historia Regum Britanniae gaat nauwelijks in op Mordreds vroege leven of loopbaan. De enige informatie die het werk eigenlijk geeft, is het feit dat hij de zoon was van Lot en Anna, de zuster van Arthur.
Deze uitspraak komt voor in een passage over Arthur die Lot na diens verdrijving door indringers opnieuw als koning van zijn rijk, Lothian, installeerde. Dit wijst erop dat Mordred in dat gebied, het zuidoosten van Schotland, zal zijn opgegroeid.
De volgende keer dat Mordred in het verslag opduikt, is wanneer Arthur hem tot regent maakt terwijl hij in Gallië een oorlog tegen de Romeinen voert. Het feit alleen al dat Arthur Mordred het koninkrijk toevertrouwde, toont aan dat Mordred een gerespecteerde leider was, ook al worden geen van zijn verrichtingen vermeld, nog niet eens het feit dat hij Arthur diende, hoewel dat wel het geval moet zijn geweest.
De usurpatie van de troon
De volgende vermelding van Mordred volgt na de beschrijving van Arthurs Europese oorlog. Nadat hij de Romeinen in een grote veldslag had verslagen, trok Arthur op naar Rome zelf. Maar toen werd hij gedwongen terug te keren naar Brittannië. Zoals het verslag zelf uitlegt:
“Hij kreeg het bericht dat zijn neef Modred, aan wiens zorg hij Brittannië had toevertrouwd, door tirannieke en verraderlijke praktijken de kroon op zijn eigen hoofd had gezet, en dat koningin Guanhumara, in strijd met haar eerste huwelijk, goddeloos met hem was getrouwd.”
Volgens dit verslag usurpeerde Mordred dus de troon en nam hij Guinevere tot zijn koningin. Dit is interessant, aangezien Mordred al regent was en dus de facto heerser over Arthurs rijk. Vermoedelijk hield deze usurpatie eerder een verklaring van zijn koningschap in, en wellicht een aandringen op loyaliteit van de andere koningen, dan een dramatische actie.
Wat Mordred ook precies deed om zijn bedoeling te tonen, het werd duidelijk dat hij van plan was de troon voor zichzelf te houden in plaats van hem aan Arthur terug te geven.
Het verzamelen van vijandelijke troepen
Mordred wist dat een oorlog met Arthur onvermijdelijk was. Daarom stelde hij een groot leger samen. Arthur had tijdens zijn loopbaan uiteraard veel vijanden gemaakt. Geoffrey legt uit dat Mordred ‘allen die hij als vijanden van zijn oom kende, naar zijn zijde trok’.
Daaronder bevonden zich de Schotten en de Picten in Schotland, evenals de Schotten uit Ierland. Geoffrey noemt uitdrukkelijk geen Romeins-Britse leiders aan Mordreds kant, hoewel we er waarschijnlijk van uit mogen gaan dat er volgens het verslag enkele waren.
Een ander belangrijk bestanddeel van Mordreds rebellenleger vormden grote aantallen Saksische troepen. Mordred zou een zekere Saksische leider genaamd Cheldric naar Duitsland hebben gestuurd om een leger te verzamelen. In ruil daarvoor beloofde Mordred hem het deel van Brittannië tussen de Humber en Schotland (in wezen het noordelijke deel van het huidige Engeland), evenals het deel van Kent dat zij ten tijde van Vortigern in handen hadden.
Het belemmeren van Arthurs landing
Het volgende deel van Geoffreys verslag toont Mordreds dynamische leiderschap en zijn bekwaamheid als bevelhebber, ook al verliest hij uiteindelijk van Arthur. In plaats van af te wachten tot Arthur zich naar de kern van zijn koninkrijk zou begeven, confronteert Mordred Arthurs leger onmiddellijk bij diens poging aan land te gaan.
Geoffrey beschrijft hoe Arthur en zijn leger probeerden via de haven van Rutupi naar Brittannië terug te keren. In werkelijkheid zou dit in een zesde-eeuwse context onmogelijk zijn, aangezien Rutupi toen allang stevig binnen Saksisch gebied lag. Dit moet een vergissing zijn voor een andere locatie, zoals de haven van Llongborth.
Hoe dan ook, Mordred nam het initiatief om te voorkomen dat Arthur weer voet aan wal kreeg. Er volgde een felle veldslag, waarin Mordreds leger vele van Arthurs mannen doodde. Uiteindelijk brak Arthur echter de kracht van Mordreds troepen, waarop deze vluchtte.
Het beleg van Winchester
Mordred vluchtte met zijn leger naar Winchester. Arthur arriveerde en sloeg er het beleg omheen. Het beleg duurde blijkbaar niet lang. Opnieuw zien we Mordreds initiatief in de strijd. In plaats van simpelweg in de stad te blijven en te proberen zo lang mogelijk stand te houden, beschrijft Geoffrey hoe Mordred ‘alle middelen aanwendde om zijn aanhangers aan te moedigen, en met zijn troepen uittrok om zijn oom te bevechten’.
Niet alleen nam Mordred hier het initiatief om Arthur opnieuw in de strijd te ontmoeten, maar Geoffrey stelt bovendien dat hij zijn leger voor de strijd aanspoorde. Ook zij hadden de moed nodig om de stad te verlaten en een open veldslag aan te gaan, en die moed gaf Mordred hun.
Niettemin verloor Mordred, ondanks zijn duidelijke talent als leider, ook deze veldslag. Hij richtte echter zware verliezen aan onder Arthurs leger.
De slag bij Camlann
Geoffrey vertelt ons dat Mordred en zijn leger van Winchester naar Cornwall vluchtten. Arthur zette de achtervolging in en haalde hem in bij de ‘rivier de Cambula’, door geleerden aanvaard als een verwijzing naar de rivier de Camel in Cornwall. Dit is blijkbaar Geoffreys identificatie van Camlann.
Feitelijk haalde Arthur Mordred deels in omdat Mordred opnieuw besloot het initiatief te nemen om Arthur in de strijd te ontmoeten. Geoffrey legt uit dat Mordred, aangezien hij ‘altijd de snelste was om aan te vallen’, ‘onmiddellijk zijn troepen in slagorde opstelde, vastbesloten te overwinnen of te sterven, liever dan nog langer te blijven vluchten’.
Hij deelde zijn leger in een hoofdmacht en drie hulptroepen in. Net als bij Winchester vuurde hij zijn leger aan met een welsprekende toespraak, zodat zij de strijd aandurfden.
Ondanks zijn krijgsbekwaamheid en zijn effectiviteit als leider wist hij Arthur evenwel niet te verslaan. De koning en zijn troepen braken door tot het deel van het rebellenleger waar Mordred zelf zich bevond. Ze richtten een enorm slachtpartij aan onder de rebellen, en Mordred zelf viel in deze aanval. Geoffrey zegt niet uitdrukkelijk dat Arthur Mordred persoonlijk doodde, hoewel die mogelijkheid openblijft.
Mordred in de Welshe traditie
Het lijkt erop dat alle bewaard gebleven verwijzingen naar Mordred in Welshe documenten in feite later zijn dan de Historia Regum Britanniae. Dat betekent echter niet dat ze uit dat werk zijn afgeleid. Het is zeer duidelijk dat dat beslist niet het geval is.
Zo begint de spelling van Mordreds naam in de Welshe traditie bijna altijd met ‘Me-’ in plaats van ‘Mo-’. Dit is rechtstreeks afgeleid van de spelling die in de Annales Cambriae gebruikt wordt, die veel ouder is dan Geoffrey van Monmouth.
Het bericht over Mordred in de Annales Cambriae heeft duidelijk een sterke band met de overlevering in de Welshe taal, aangezien het in dat bericht de slag bij Camlann aanduidt met het Welshe woord voor ‘veldslag’ in plaats van het Latijnse woord. Daarom is duidelijk dat Mordred in de negende eeuw al deel uitmaakte van de overlevering in het Welsh en niet slechts uit Latijnse bronnen bekend was.
Bovendien wijken de verwijzingen naar Mordred in de Welshe traditie vaak zover af van Geoffreys beschrijving dat duidelijk is dat ze niet uit zijn werk zijn voortgekomen.
De Welshe Triaden
Mordreds meest prominente positie in de Welshe traditie bevindt zich in de verzameling Welshe legenden die de Welshe Triaden genoemd wordt. Deze triaden onthullen snippers informatie over Mordred.
Eén triade verwijst naar het feit dat Mordred Arthurs hof in Celliwig verwoestte en daar geen voedsel noch drank achterliet. Bij die gelegenheid sleurde Mordred Guinevere van haar troon en sloeg haar. Dit lijkt het moment te beschrijven waarop Mordred de troon usurpeerde. Waar Geoffrey zegt dat Guinevere vrijwillig met Mordred trouwde, geeft deze triade aan dat Mordred geweld gebruikte om zijn zin door te drijven.
In dezelfde triade staat dat Arthur Mordreds hof verwoestte en daar evenmin voedsel of drank achterliet. Wanneer dit zich in de burgeroorlog met Mordred precies zou hebben afgespeeld, is onduidelijk. In een variantversie van een andere triade slaat Arthur Mordred, en dit wordt in verband gebracht met de slag bij Camlann.
Een andere triade vertelt in wezen dezelfde rebellielegende als Geoffrey van Monmouth, zij het met enkele kleine verschillen in de details. Een interessant punt dat deze triade biedt, is dat hij Mordreds motivatie voor de usurpatie aangeeft – of op zijn minst zijn motivatie om precies dat moment te kiezen. Beschrijvend wat er na Arthurs oorlog tegen de Romeinen gebeurde, zegt de triade:
“Toen Medrawd hoorde dat Arthurs leger uiteen was geslagen, keerde hij zich tegen Arthur, en de Saksen, de Picten en de Schotten verenigden zich met hem om dit Eiland tegen Arthur te verdedigen.”
Volgens deze triade greep Mordred dus de kans om de troon van Brittannië te usurperen nadat hij had gehoord hoeveel Arthurs leger had geleden onder hun laatste veldslag tegen de Romeinen, de slag bij Siesia.
De droom van Rhonabwy
Mordred wordt ook genoemd in een Wels verhaal dat De droom van Rhonabwy heet. In dit verhaal legt een personage genaamd Iddawg uit dat hij tweedracht zaaide tussen Arthur en Mordred. Arthur stuurde Iddawg blijkbaar om Mordred vredesvoorwaarden voor te leggen, maar Iddawg presenteerde het verzoek opzettelijk op een beledigende manier, met als gevolg dat Mordred de vrede weigerde.
Dit verhaal wordt ook genoemd in één manuscriptversie van de Welshe Triaden. De geleerde Rachel Bromwich aanvaardde dat dit verhaal, evenals de verwijzingen naar het conflict tussen Arthur en Mordred uit de andere triaden, best een authentieke Welshe traditie van vóór de Historia Regum Britanniae kan weerspiegelen.
Was Mordred oorspronkelijk een held?
In de meeste discussies over Mordred draait een belangrijke kwestie om de vraag of hij oorspronkelijk wel of niet werd opgevat als een verraderlijke usurpator. Vaak wordt beweerd dat de Welshe overlevering van Mordred een van Arthurs trouwe ridders maakt, zelfs een symbool van voortreffelijkheid en deugdzaamheid. Dit zou, zo luidt de redenering, onverenigbaar zijn met de traditie dat hij een verrader was, en er dus op wijzen dat de usurpatielegende niet historisch is.
In werkelijkheid ondersteunt het bewijsmateriaal dit idee niet echt. Of op zijn minst is het een veel gecompliceerdere kwestie dan zomaar dat. Zoals we net hebben gezien, presenteert een groot deel van de Welshe traditie Arthur en Mordred beslist als elkaars tegenstanders, en daarbij horen triaden die onafhankelijk van Geoffrey van Monmouth lijken te zijn (zoals die over hun verwoesting van elkaars hoven).
Bovendien is het de moeite waard om precies te bezien welke bronnen dit idee dat Mordred een verrader was zogezegd tegenspreken.
Een van de Drie Koninklijke Ridders
Eén triade die we nog niet hebben bekeken, is de triade die bekendstaat als de Drie Koninklijke Ridders van Arthurs Hof. Mordred (hier ‘Medrod’ gespeld) wordt als een van de drie genoemd. Over hen verklaart de triade:
“Er was geen koning of keizer ter wereld die hen kon weigeren, vanwege hun schoonheid en wijsheid in vredestijd; terwijl in oorlog geen krijgsman of kampvechter hun kon weerstaan.”
De beschrijving van Mordred hier is door velen gezien als onverenigbaar met zijn rol als verrader.
Verwijzingen door Welshe dichters
Op vergelijkbare wijze hebben verschillende middeleeuwse Welshe dichters naar Mordred verwezen. Sommige van deze verwijzingen zijn, zoals Rachel Bromwich uitlegt, ‘van onbepaald karakter’. Andere lijken positief op Mordred te slaan.
Zo dichtte de dichter Meilyr in 1137 of kort daarna een gedicht ter ere van zijn voormalige heer Gruffydd ap Cynan. In dit gedicht noemde hij hem iemand met ‘de aard van Medrawd’, blijkbaar met verwijzing naar Mordreds moed in de strijd.
Ook Meilyrs eigen zoon, genaamd Gwalchmai, verwees naar Mordred. Hij prees zijn beschermheer, Madog ap Maredudd, als iemand met Arthurs kracht en ‘Medrawds goede aard’. Opnieuw lijkt dit onverenigbaar met het idee dat Mordred een verrader was.
Problemen met deze theorie
Er zijn enkele belangrijke problemen met deze theorie. Een kernpunt is dat zij het feit negeert dat het volkomen mogelijk is te verwijzen naar hoe Mordred was vóór hij de troon usurpeerde. In de tradities die wél over Mordreds verraad spreken, is immers glashelder dat hij niet vanaf het begin slecht was.
Zoals eerder benadrukt, toont het feit alleen al dat Arthur Mordred het koninkrijk toevertrouwde, aan dat hij een bekwaam leider moet zijn geweest. Geoffreys verslag benadrukt dit keer op keer. Hij gaat zelfs zover uitdrukkelijk te zeggen dat Mordred ‘altijd de snelste was om aan te vallen’. Geoffrey beschrijft hem zelfs als ‘de stoutmoedigste der mannen’.
De verwijzing van de Welshe dichter Meilyr naar Mordreds moed in de strijd sluit dus volledig aan bij wat Geoffrey beschrijft. Dit klopt ook met de beschrijving van Mordred in de triade over de Drie Koninklijke Ridders van Arthurs Hof.
Die triade verwees ook naar Mordreds wijsheid. Ook dit strookt met de manier waarop Geoffrey Mordred portretteert. Het feit alleen al dat Arthur Mordred als regent koos, wijst op zijn wijsheid, maar dit wordt versterkt door zijn vermogen om zijn mannen tot moed aan te zetten, wat overtuigingskracht vereist.
Werkt deze verklaring werkelijk?
Maar is het werkelijk logisch dat de Welshe dichters Mordreds positieve eigenschappen zouden hebben genoemd als hij er tevens om bekend stond uiteindelijk slecht te zijn geworden? Zou dat voor hun beschermheren werkelijk een positieve vergelijking zijn geweest?
Een voorbeeld van precies deze situatie vindt men in de Bijbel. Koning Salomo was beroemd om zijn aardse pracht en zijn wijsheid. Toch was hij er ook om bekend dat hij in het laatste deel van zijn leven ontrouw en goddeloos werd. Ondanks dit laten de evangeliën zien dat Jezus zelf, volledig op de hoogte van dit ontrouwe einde, zichzelf positief met Salomo vergeleek. Ook gebruikte hij Salomo als positief voorbeeld waarmee hij anderen vergeleek.
Het begrip om iemand als positieve maatstaf te gebruiken, zelfs als die persoon slecht eindigde, is dus aantoonbaar geldig. Bovendien vereist de chronologie van deze kwestie dat dit zo is.
Na Meilyrs gedicht (dat exact gelijktijdig is met de Historia Regum Britanniae) dateren alle andere verwijzingen naar Mordred van de Welshe dichters en de triaden van na het moment waarop Geoffrey schreef. Geoffreys boek was ongelooflijk invloedrijk, zowel binnen Wales als daarbuiten. Met de publicatie van zijn boek werd Mordred onmiskenbaar bekend als een verraderlijke usurpator.
Het feit dat de Welshe dichters Mordred klaarblijkelijk bleven gebruiken voor enkele positieve vergelijkingen, is niet in strijd met zijn reputatie als verrader aan het einde van zijn leven, want die reputatie was al goed gevestigd tegen de tijd dat alle Welshe verwijzingen, op één na, verschenen.
Latere legenden over Mordred
Na de Historia Regum Britanniae van Geoffrey van Monmouth schreven verschillende Europese en Engelse schrijvers over de legende van Arthur. Deze legenden blijven Mordred enige prominentie geven. Waarschijnlijk om Arthurs ondergang poëtischer te maken, maken veel van de latere legenden Mordred zelfs tot Arthurs zoon.
Deze latere legenden geven veel meer informatie over Mordreds dienst aan Arthur vóór zijn usurpatie. In tegenstelling tot de Welshe traditie en wat door Geoffrey van Monmouth gesuggereerd wordt, portretteren ze Mordred echter in wezen vanaf het begin als schurkachtig. Hij wordt afgeschilderd als iemand die vrouwen aanvalt, verkracht en vermoordt, en die betrokken raakt bij conflicten tussen koninklijke families.
In deze latere legenden begint Mordred zijn usurpatie met het onthullen van de affaire tussen Guinevere en Lancelot, een van Arthurs andere ridders. Dit ontketent een oorlog tussen hen, waarbij Arthur Lancelot tot in Frankrijk achtervolgt. Mordred grijpt deze gelegenheid aan om zichzelf tot koning te maken.
Heeft Mordred echt bestaan?
Als een van de belangrijkste figuren uit de Arthuriaanse legenden is Mordreds historiciteit een belangrijke kwestie. Was hij een historische figuur? Was hij een mythische figuur die later gehistoriciseerd werd? Of was hij slechts een fictieve figuur die geleidelijk ontstond naarmate de Arthuriaanse traditie zich ontwikkelde?
Zoals we eerder zagen, was zijn oom Urien Rheged, een historische koning uit de zesde eeuw, net als zijn neef Owain. Zijn vader was Lleuddun, een vermoedelijk historische koning van Lothian. Zijn twee zonen werden genoemd door de tijdgenoot Gildas. De figuur van Mordred is dus omringd door verschillende figuren waarvan bekend is dat ze werkelijk hebben bestaan.
Bovendien is de veldslag waarmee Mordred in verband wordt gebracht – de slag bij Camlann – historisch plausibel, gelet op de informatie die Gildas geeft over burgerconflicten ongeveer een generatie na de slag bij Badon. Niets van dit alles bewijst dat Mordred zelf werkelijk heeft bestaan, maar het betekent wel dat hij stevig in het middelpunt staat van een bredere traditie die onmiskenbaar geworteld is in de werkelijke geschiedenis van de zesde eeuw.
Bovendien is er het voor de hand liggende feit dat hij al zo vroeg als in de tiende-eeuwse Annales Cambriae in de geschreven bron verschijnt. Het bewijs dat dit bericht op een bestaande Welshe traditie terugging, schuift het bewijs voor Mordred nog verder de tijd in.
Bewijsmateriaal uit Gildas
Een meer specifiek bewijsstuk voor Mordreds bestaan komt van Gildas. In zijn beschrijving van Brittannië na de slag bij Badon zegt hij expliciet dat het de generatie was die na Badon opgroeide en nooit de pijn van buitenlandse oorlogvoering kende, welke generatie de burgerconflicten veroorzaakte die in zijn eigen tijd nog steeds bestonden.
De Historia Regum Britanniae geeft Mordreds leeftijd bij de slag bij Camlann niet, maar geeft wel aan dat zijn broer Gawain geboren werd rondom of kort na de slag bij Badon. Aangezien er geen reden is om aan te nemen dat er een groot leeftijdsverschil tussen hen was, moet Mordred logischerwijs eveneens tot diezelfde generatie hebben behoord, de generatie die na Badon opgroeide.
Hoewel dit Mordreds bestaan niet bevestigt, ondersteunt het wel wat de legenden over hem vertellen.
Conclusie
Samengevat is Mordred een van de cruciaalste figuren uit de Arthuriaanse legenden. Hij is de figuur die er uiteindelijk in slaagt Arthurs heerschappij ten val te brengen. Het was Mordred die, volgens de legende, een tijdperk van burgerconflict onder de Britten inluidde. Hij was de neef van Arthur, de zoon van Arthurs zuster Anna, oftewel Gwyar. Ondanks sommige moderne beweringen van het tegendeel is het waarschijnlijk dat hij altijd als tegenstander van Arthur is gezien. Of hij werkelijk heeft bestaan is onmogelijk te zeggen, maar al het beschikbare bewijs pleit voor de conclusie dat hij dat deed.
Bronnen
Padel, Oliver, Arthur in Medieval Welsh Literature, 2013
Bartrum, Peter, A Welsh Classical Dictionary, 1993
Bromwich, Rachel, Trioedd Ynys Prydein: The Triads of the Island of Britain, 2014
https://mistshadows.blogspot.com/2018/06/my-suggestion-to-professor-oliver-j_20.html
