Was Riothamus, koning van de Britten, de echte koning Arthur?
Door Caleb Howells
Een bijzonder populaire theorie over koning Arthur is dat hij, althans gedeeltelijk, geïdentificeerd kan worden met een historische figuur die bekendstaat als Riothamus. Deze theorie is met name ontworpen om de legende te verklaren waarin Arthur een grootscheepse verovering van een groot deel van West-Europa onderneemt. Ze raakt ook aan sommige traditionelere aspecten van de legende van Arthur. Gezien haar populariteit zou men verwachten dat er aanzienlijk bewijs voor is. Wat is dit bewijs, en hoe overtuigend is het werkelijk?
Wie was Riothamus?
Riothamus was een historische figuur die voorkomt in bepaalde verslagen over het vroegmiddeleeuwse Frankrijk. Destijds, in de vijfde eeuw, waren de Romeinen en de Visigoten met elkaar in conflict. Het West-Romeinse Rijk stond op het punt ten einde te komen. In deze roerige periode duikt Riothamus op als ‘koning van de Britten’.
Er zijn slechts twee vroege bronnen die Riothamus vermelden. De ene bron is Jordanes, een historicus uit de zesde eeuw afkomstig uit het Oost-Romeinse Rijk. In zijn geschiedenis van de gebeurtenissen in het westen in de vijfde eeuw noemt hij ‘Riotimus’ en betitelt hij hem als ‘koning van de Britten’.
De andere bron is tijdgenaukter: het gaat om een daadwerkelijke brief die aan deze koning werd gestuurd door Sidonius Apollinaris, de bisschop van Clermont in Frankrijk. Deze brief is gericht aan ‘Riothamus’. Deze vorm van zijn naam wordt doorgaans verkozen boven de ‘Riotimus’ die Jordanes gebruikte.
Wat we weten uit de brief van Sidonius
Ondanks het feit dat de brief tijdgenauks en dus een zeer waardevolle bron is, vertelt hij ons niet bijzonder veel. Deze brief werd geschreven namens een arme burger wiens eigen slaven door bepaalde Britten werden ontvoerd. Sidonius stuurde deze brief om Riothamus te smeken die Britten tot stoppen te bewegen.
Sidonius onthult niet rechtstreeks de positie van Riothamus. Hij noemt hem geen ‘koning’, al sluit dat de mogelijkheid dat hij dat was niet uit. Niettemin toont de inhoud van de brief aan dat Riothamus klaarblijkelijk gezag over Britten had. De brief legt niet specifiek uit wie deze Britten waren, noch koppelt hij hen aan een specifieke groep. Het zijn gewoon Britten in het algemeen. Het is dus duidelijk dat Riothamus in die regio gezag had over Britten in het algemeen. Dit ondersteunt sterk het inzicht dat hij een koning was.
Wat we weten uit het verslag van Jordanes
Het verslag van Jordanes uit de zesde eeuw is veel explicieter over de positie van Riothamus. Hij was de ‘koning van de Britten’. Zoals we hebben gezien, is dit in overeenstemming met de informatie uit de tijdgenauke brief van Sidonius.
In de betreffende passage legt Jordanes uit dat Euric, de koning van de Visigoten, probeerde heel Gallië te veroveren. Als reactie daarop vroeg de Romeinse keizer Anthemius de Britten om hulp. Jordanes vertelt ons vervolgens het volgende:
“Their King Riotimus came with twelve thousand men into the state of the Bituriges by the way of Ocean, and was received as he disembarked from his ships. Euric, king of the Visigoths, came against them with an innumerable army, and after a long fight he routed Riotimus, King of the Britons, before the Romans could join him. So when he had lost a great part of his army, he fled with all the men he could gather together, and came to the Burgundians, a neighboring tribe then allied to the Romans.”
Volgens dit verslag arriveerde Riothamus rond 470 met zijn leger in het gebied van de Bituriges, dat in wezen overeenkomt met de streek Berry in centraal Frankrijk.
Het leger van Riothamus botste met het Visigotische leger van Euric, maar voordat de Romeinen hun bondgenoot te hulp konden komen, wist Euric het Britse leger te verslaan. Als gevolg daarvan moest Riothamus vluchten. Hij vluchtte naar de Bourgondiërs, verder naar het oosten. Meer is er over hem bekend.
Wie was de familie van Riothamus?
Zoals we hebben gezien, geven de twee vroege bronnen over Riothamus geen enkele genealogische informatie over hem. Sommige onderzoekers beweren echter dat hij voorkomt in bepaalde middeleeuwse genealogieën betreffende één linie van koningen van Brittannië.
Een genealogisch verslag uit de elfde eeuw, afkomstig uit een hagiografie van een religieuze figuur genaamd Iudichael, vermeldt een zekere ‘Riatham’ in de genealogische lijst. Deze Riatham wordt tot zoon van Deroch gemaakt en tot vader van Jonas. Deze laatste figuur, Jonas, werd beroemd vermoord door een tiran van Brittannië genaamd Conomor. Conomor werd op zijn beurt gedood door Jonas’ zoon, Judwal, in 560.
Zoals uit deze informatie blijkt, is het identificeren van Riothamus met de Riatham uit dit verslag een aantrekkelijke mogelijkheid, maar niet zonder chronologische problemen. Riothamus zou al oud geweest moeten zijn toen hij Ionas verwekte, wat onwaarschijnlijk is, zij het niet onmogelijk.
Belangrijker nog: verslagen over Riathams vader, Deroch, verklaren dat diens eigen vader Riwal in de tijd van koning Clotaire van de Franken in Brittannië aankwam. Zijn regeerperiode begon in 511. Het is onmogelijk dat Riwal tijdens de regering van Clotaire in Brittannië aankwam en dat zijn kleinzoon Riatham de Riothamus was die in 470 tegen Euric streed.
Om deze reden geloven vele geleerden dat Riatham ofwel helemaal niet Riothamus was, ofwel dat Riatham op de verkeerde plek in de genealogie is geplaatst. Misschien was Riatham de zoon van een eerdere Deroch die voorkomt als de vader van Riwal. Dat zou zijn identificatie als Riothamus perfect mogelijk maken. Desalniettemin is dit volkomen speculatief.
Bewijs dat Riothamus de echte koning Arthur was
Nu we weten wie Riothamus was, wat is dan het bewijs dat is gebruikt om te betogen dat hij de echte koning Arthur was? Deze theorie maakt aanzienlijk gebruik van Geoffrey van Monmouths Historia Regum Britanniae, dat het eerste volledige verslag bevat van Arthurs Europese verovering. Laten we allereerst een zeer fundamenteel onderdeel van de theorie bekijken.
De naam Riothamus
Zonder meer: de naam ‘Riothamus’ is niet identiek aan ‘Arthur’ en lijkt er ook niet in de verte op. Hoe zou hij dan in vredesnaam iets te maken kunnen hebben met de legende van de koning met die naam?
Het voorgestelde antwoord op deze kwestie ligt in de etymologie van ‘Riothamus’. Deze naam wordt algemeen aanvaard als samengesteld uit twee delen, waarvan het eerste het woord ‘rio’ is. Dit betekent ‘koning’. Het tweede deel, ‘thamus’, is een superlatiefachtervoegsel. ‘Riothamus’ zou dus ‘koningachtigste’ betekenen.
Daarom betogen sommige onderzoekers dat het niet daadwerkelijk een persoonsnaam was, maar eerder een titel. Als dat het geval is, zou dat de mogelijkheid openlaten dat zijn werkelijke naam iets anders was – zoals ‘Arthur’.
Naast het feit dat het eenvoudigweg een titel was en dus de mogelijkheid opende dat hij ‘Arthur’ heette, wijst de betekenis van de schijnbare titel zelf ook op iemand van Arthurs statuur. In de legenden was koning Arthur de machtigste koning van Brittannië. Het hebben van een titel die ‘koningachtigste’ betekent zou dus uitstekend zinvol zijn.
Een koning in Brittannië
Bovendien past Riothamus’ expliciete rol in de bewaard gebleven verslagen als koning van de Britten ook bij Arthurs profiel. Er rijst echter een belangrijke vraag in dit verband: was Riothamus een koning van de Britten in Brittannië, of in Bretagne?
Bretagne was een regio in de noordwesthoek van Gallië die eind vierde eeuw in handen van de Britten was gekomen. Zou het dus kunnen zijn dat Riothamus eigenlijk een koning was die over die regio regeerde in plaats van over Brittannië? Zo ja, dan zou dat de gelijkenis tussen hem en Arthur ernstig verzwakken, aangezien Arthur beslist bedoeld was als een koning in Brittannië zelf.
Ter ondersteuning van de plaatsing van Riothamus in Brittannië hebben voorstanders van deze theorie gewezen op de formulering van Jordanes. Hij schreef dat Riothamus aankwam in het gebied van de Bituriges ‘by way of Ocean’, dat wil zeggen via de Atlantische Oceaan. Deze formulering is gebruikt om te betogen dat hij uit Brittannië zelf kwam, niet uit Bretagne.
Europese expeditie
Een ander belangrijk onderdeel van deze theorie is het feit dat Riothamus een militaire expeditie op het vasteland ondernam. Dit is precies wat koning Arthur wordt beschreven als doen. Toegegeven, in die hoedanigheid komt hij niet voor in de vroegste verslagen die hem vermelden.
Vanaf ten minste ca. 1137 echter, toen Geoffrey van Monmouth de Historia Regum Britanniae schreef, vinden we een gedetailleerd verslag van Arthur die met een groot leger naar Gallië reist en die hele regio overneemt.
Het zou gemakkelijk zijn dit verslag als fictie af te doen vanwege de late datering van de bron. Sommige geleerden hebben er echter op gewezen dat dit niet zou passen bij wat we elders in de Historia Regum Britanniae zien. Een voorbeeld is Geoffrey Ashe, de belangrijkste voorstander van de Riothamus-theorie.
Volgens Ashe onthult een analyse van de Historia Regum Britanniae dat Geoffrey van Monmouth niet zomaar dingen verzon zonder enige basis. Ashe betoogde dat Geoffrey verslagen weliswaar overdreef en vertekende, maar dat er altijd een historische (of althans reeds bestaande) basis is voor elke grote episode in zijn verhaal.
Indien dat het geval is, betoogde Ashe, dan moet er een historische basis zijn voor het idee dat koning Arthur een militaire expeditie in Gallië ondernam, gegeven het feit dat het zo’n prominente plaats in Geoffreys verslag inneemt.
Naar Ashe’ mening is Riothamus de enige historische figeur van wie bekend is dat hij iets Arthuriaans heeft gedaan. Hij was, volgens voorstanders van deze theorie, de enige Britse koning waarvan bekend is dat hij in de Arthuriaanse periode naar Gallië reisde om daar militair actief te zijn, wat betekent dat hij de enige plausibele kandidaat is voor de historische figuur achter dit deel van de legende.
Arthuriaanse personages
Om verdere ondersteuning te bieden aan deze theorie, verder dan alleen basale overeenkomsten, wees Ashe op een aantal personages uit Geoffreys verslag van Arthurs Europese verovering die mogelijk geïdentificeerd kunnen worden met mensen die (soms nogal zijdelings) betrokken waren bij Riothamus’ veldtocht van 470.
Keizer Leo
Het meest voor de hand liggende voorbeeld is keizer Leo. Geoffrey van Monmouth noemt hem verschillende keren in het verslag van Arthurs Europese veldtocht. Als we de keizers die regeerden nadat Rome Gallië niet meer beheerste buiten beschouwing laten, is de enige keizer met de naam ‘Leo’ die past bij de details in Geoffreys verslag (dat wil zeggen, een keizer wiens regeerperiode ten minste enkele jaren besloeg) keizer Leo I. Hij regeerde van 457 tot 474.
Dit past uitstekend bij de geschatte datum van 470 voor Riothamus’ veldtocht. De historische keizer Leo I is daarom een goede match voor de keizer Leo uit de legende.
Lucius Tiberius
Een ander voorbeeld is de vijand van het verhaal, Lucius Tiberius. Hij is de aanvoerder van het Romeinse leger. Volgens deze theorie presenteert de Historia Regum Britanniae hem als een Romeinse keizer. Indien dat het geval is, was er dan een Romeinse keizer met de naam ‘Lucius’ die regeerde in de tijd van Riothamus?
Het antwoord is nee, maar voorstanders van deze theorie betogen dat er een basis is om te geloven dat Geoffrey van Monmouth mogelijk dacht dat zo’n keizer bestond.
Er is een document genaamd de Chronicle of Sigebert of Gembloux, dat ongeveer twee decennia vóór de Historia Regum Britanniae werd geschreven. Deze kroniek vermeldt dat een keizer genaamd Lucerius regeerde in 469-470 (een vergissing voor keizer Glycerius, die regeerde in 473-474). De naam van deze figuur komt sterk overeen met de Lucius uit de Arthuriaanse legende, en de aan hem toegeschreven data komen nauw overeen met de datum van Riothamus’ veldtocht.
Paus Supplicius
Een derde voorbeeld is een paus die voorkomt in Geoffreys verslag. Hij wordt vlak voordat Arthur naar Gallië reist vermeld, wat erop wijst dat hij leefde rond de tijd van die gebeurtenis.
Interessant genoeg was de paus tijdens wiens pontificaat Riothamus streed met koning Euric Simplicius. Zijn pontificaat duurde van 468 tot 483 en besloeg daarmee beslist Riothamus’ expeditie. De gelijkenis tussen de namen ‘Supplicius’ en ‘Simplicius’ bracht Ashe ertoe te betogen dat zij identiek waren.
Mordred
Een vierde voorbeeld is Mordred, de beroemde verrader van Arthur in de legenden. Hij duikt voor het eerst op als ‘Medraut’ in de Annales Cambriae uit de tiende eeuw. Geoffrey van Monmouth noemt hem ‘Modred’, waar hij tot neef van Arthur wordt gemaakt. Volgens dit verslag en andere sporen van de Welshe traditie beraamde deze figuur een complot om Arthur omver te werpen.
Volgens Geoffreys verslag maakte Mordred, terwijl Arthur op zijn Europese veldtocht was, zich de troon meester en riep hij zichzelf uit tot koning van Brittannië. Dit leidde tot een burgeroorlog tussen Arthur en Mordred zodra de eerstgenoemde naar Brittannië terugkeerde, culminerend in de bloedige slag bij Camlann.
Volgens Ashe kan dit deel van de legende overtuigend worden verbonden met het feit dat een man genaamd Arvandus Riothamus verraadde. Hij zette Euric, koning van de Visigoten, aan om de Britten ten noorden van de Loire aan te vallen. Dit leidde, zo wordt beweerd, tot de oorlog tussen Riothamus en Euric.
Eén verslag, genaamd de Chronicle of Anjou, noemt Mordred ‘Morvandus’, wat lijkt op de naam ‘Arvandus’.
Cheldric
Een laatste personage uit de Arthuriaanse legende dat door Ashe werd gebruikt om deze theorie te ondersteunen is Cheldric. Hij komt voor in Geoffreys Historia Regum Britanniae als een van Arthurs voornaamste Saksische tegenstanders tijdens zijn veldslagen in Brittannië.
Volgens Ashe komt de naam ‘Cheldric’ duidelijk voort uit de naam ‘Childeric’. Dit zou logischerwijs een verwijzing zijn naar Childeric I, de Frankische koning die van ongeveer 457 tot 481 over Gallië regeerde. Aangezien zijn regeerperiode samenviel met Riothamus’ loopbaan, lijkt dit de Riothamus-theorie te ondersteunen.
Ondersteunend chronologisch bewijs
Aanvullende ondersteuning voor deze theorie komt van een aantal middeleeuwse documenten die Arthur ogenschijnlijk precies in de tijd van Riothamus plaatsen.
Legende van Sint-Goeznovius
Een voorbeeld daarvan is de Legenda Sancti Goeznovii, ofwel de Legende van Sint-Goeznovius. Volgens Ashe werd dit in de elfde eeuw geschreven, wat betekent dat het ouder is dan Geoffrey van Monmouths Historia Regum Britanniae.
In dit document vinden we de volgende passage:
“In the course of time, the usurping king Vortigern, to buttress the defence of the kingdom of Great Britain which he unrighteously held, summoned warlike men from the land of Saxony and made them his allies in the kingdom. Since they were pagans and of devilish character, lusting by their nature to shed human blood, they drew many evils upon the Britons. Presently their pride was checked for a while through the great Arthur, king of the Britons.”
Dit wekt de indruk dat hij onmiddellijk na Vortigern kwam. Aangezien algemeen wordt aangenomen dat Vortigern actief was tussen ca. 425 en ca. 470, zou dit suggereren dat Arthur actief was in het laatste deel van de vijfde eeuw. Dat zou hem in de juiste periode plaatsen om Riothamus te zijn.
Andere documenten
Een verscheidenheid aan andere documenten plaatst Arthur expliciet in deze tijd. Het vroegste voorbeeld lijken de geschriften van Alberic van Trois-Fontaines te zijn. Hij schreef een uitgebreide kroniek ruim een eeuw nadat Geoffrey van Monmouth zijn Arthuriaanse tekst schreef. In deze kroniek stelde Alberic dat koning Arthur regeerde van 459 tot 475.
Het volgende document staat bekend als de Salzburg Annals. Hoewel dit rond de tiende eeuw werd geschreven, voegde een dertiende-eeuwse schrijver een verwijzing naar Arthurs regeerperiode toe naast het item over de opvolging van Hilarius als paus in 461.
Meer dan een eeuw later plaatste de schrijver Jacques de Guise Arthur eveneens in de vijfde eeuw, tijdens het bewind van Aegidius in noordelijk Gallië, dat duurde van 461 tot 464.
Aangezien deze documenten Arthur associëren met figuren die niet door Geoffrey van Monmouth werden vermeld, zoals Hilarius en Aegidius, betoogde Ashe dat zij gebaseerd moeten zijn geweest op bronnen die onafhankelijk waren van Geoffreys verhaal.
Arthurs lot in Avalon
Er is nog één opvallend stuk bewijs dat in de Riothamus-theorie wordt gebruikt. Volgens het verhaal van Geoffrey van Monmouth werd koning Arthur na zijn laatste veldslag naar een bijzondere plaats genaamd Avalon gebracht om van zijn wonden te worden genezen.
Herinner u dat Jordanes schreef dat Riothamus na zijn veldslag met Euric vluchtte naar het gebied van de Bourgondiërs. Toevallig lag in datzelfde gebied een stad genaamd Avallon. Ashe speculeerde daarom dat Riothamus uiteindelijk naar juist die stad vluchtte, wat vervolgens evolueerde tot de legende dat Arthur naar Avalon werd gebracht.
Bezwaren tegen deze theorie
Ondanks hoe goed ontwikkeld deze theorie is vergeleken met vele andere, en hoe sterk ze door sommig bewijs lijkt te worden ondersteund, kleven er vele ernstige problemen aan.
Was ‘Riothamus’ werkelijk slechts een titel?
Laten we beginnen met de kwestie van Riothamus’ naam. Volgens deze theorie was het slechts een titel. Het feit dat de naam ‘koningachtigste’ betekent zou bewijzen dat het de titel van een opperkoning was. Ondanks deze logica wijst alles erop dat het een echte naam was.
Om te beginnen vertonen vele andere Britse namen uit die tijd vergelijkbare etymologieën. Vele daarvan zijn samengesteld uit twee elementen, waaronder zelfs het element ‘rio’, dat ‘koning’ betekent. Eén voorbeeld is Riochatus. Hij komt voor in de geschriften van Sidonius Apollinaris en was dus een tijdgenoot van Riothamus. Zijn naam betekent ‘Strijdkoning’. Toch was deze man een priester.
Het feit is dat alle namen een betekenis hebben, en vele van de namen die de middeleeuwse Britten gebruikten bevatten het element voor ‘koning’.
Bovendien is het zeer opvallend dat Sidonius deze koning van de Britten in zijn persoonlijke brief ‘Riothamus’ noemde. Zou Sidonius, de bisschop, deze koning in een persoonlijke brief met een titel hebben aangeduid in plaats van met zijn persoonlijke naam? Dat lijkt zeer onwaarschijnlijk.
Ook Jordanes lijkt ‘Riothamus’ niet als titel te hebben beschouwd. Hij noemt hem ‘koning Riothamus’, wat overbodig zou zijn als ‘Riothamus’ zelf al een titel was die ‘Hoogste Koning’ betekende.
Niettemin is het volkomen mogelijk dat Riothamus gewoon meer dan één naam had, zoals ontelbare anderen in deze tijd (Sidonius Apollinaris zelf is daar een voorbeeld van). Hij kan dus alsnog de naam Arthur hebben gedragen, zodat dit de theorie niet weerlegt.
Kwam Riothamus werkelijk uit Brittannië?
Een ander probleem hangt samen met de vraag waar Riothamus’ koninkrijk lag. Regeerde hij over de Britten in Brittannië of in Bretagne? Zoals we eerder zagen, berust de conclusie dat hij in Brittannië regeerde op het feit dat Jordanes beschrijft dat hij via de oceaan aankwam in het gebied van de Bituriges.
Dit bewijs wijst echter eerder de andere kant op. Als Riothamus immers een koning uit Brittannië was, dan kon hij Gallië slechts via de oceaan bereiken. Aangezien er geen brug is, was reizen via de oceaan letterlijk de enige mogelijke manier om van Brittannië naar Gallië te komen.
Als Riothamus dus uit Brittannië was gekomen, zou het vanzelfsprekend zijn geweest dat hij over zee had moeten zeilen om Gallië te bereiken. Het zou een volledig overbodige mededeling zijn. Waarom zou Jordanes iets zo overbodigs hebben vermeld?
In werkelijkheid wijst het feit dat expliciet wordt vermeld dat Riothamus via de oceaan reisde erop dat een alternatieve methode mogelijk was, vandaar de noodzaak van de verduidelijking.
Dit bewijs wijst dus redelijkerwijs eerder naar Bretagne dan naar Brittannië. Als koning van Bretagne had Riothamus zijn troepen te voet naar het gebied van de Bituriges kunnen leiden als hij dat werkelijk had gewild. Jordanes voelde dus blijkbaar de noodzaak te specificeren dat Riothamus in dit geval via de oceaan was aangekomen.
Aanvullende ondersteuning voor Riothamus in Bretagne
Er zijn ten minste twee aanvullende bewijzen die de plaatsing van Riothamus in Bretagne ondersteunen. Ten eerste is er de aanwezigheid van de naam ‘Riatham’, die duidelijk een vorm is van de naam ‘Riothamus’, in Bretoense genealogieën.
Zoals we eerder zagen, kleven er problemen aan het idee dat dit werkelijk onze Riothamus was. Het kan een iets latere figuur met dezelfde naam zijn geweest. Maar zelfs dan toont dit aan dat het een naam was die door de adel van Bretagne werd gebruikt. Daarentegen is er geen spoor van deze naam in de talrijke middeleeuwse genealogieën van de dynastieën van Brittannië.
Ten tweede, en belangrijker, was Sidonius’ brief aan Riothamus een beroep op Riothamus om problemen aan te pakken die zich in Gallië voordeden. Dit plaatst Riothamus duidelijk in Gallië, niet in Brittannië.
Aangezien al het bewijs erop wijst dat Riothamus een koning was die in Bretagne regeerde, en niet in Brittannië, verzwakt dit ernstig het idee dat hij iets te maken zou kunnen hebben met de legende van Arthur die vanuit Brittannië op expeditie naar Gallië trok.
Waren Riothamus’ activiteiten werkelijk Arthuriaans?
Een ander kernpunt van deze theorie is het zogenaamde feit dat Riothamus’ activiteiten op zichzelf zeer sterk lijken op die van koning Arthur in de legende zoals opgetekend door Geoffrey van Monmouth. Ondanks deze beweringen kunnen Riothamus’ activiteiten echter nauwelijks verder van die van Arthur afstaan.
Om te beginnen hebben we al gezien dat Riothamus vrijwel zeker geen koning was die in Brittannië zetelde, wat op zichzelf al de vermeende overeenkomsten ernstig verzwakt. Maar de problemen gaan nog verder.
Een cruciaal feit is dat Riothamus de ene veldslag die hij naar verluidt vocht verloor. Riothamus verloor van Euric en vluchtte. Dit verschilt fundamenteel van de legende van Arthur, waarin de koning de Romeinse heerser van Gallië met succes verslaat, die hele regio verovert en die jarenlang vasthoudt.
Riothamus’ militaire expeditie was van veel, veel kleinere omvang dan de Arthuriaanse legende. Legendes groeien natuurlijk in de loop van de tijd. Het is mogelijk dat een succesvolle militaire expeditie uitgroeide tot legendes van een geslaagde verovering.
Toch is er geen manier om het feit heen dat Riothamus’ veldslag tegen Euric niet succesvol was. Hij verloor de veldslag en vluchtte. Waar een overwinning misschien was aangedikt, lijkt een nederlaag geen goede basis voor de Arthuriaanse legende. We hebben geen verslag van enige andere activiteit van Riothamus, zoals geslaagde veldslagen op andere gelegenheden, dus er is eigenlijk helemaal geen basis om te suggereren dat zijn loopbaan legendes van een verovering van Gallië in gang heeft kunnen zetten.
Bondgenoot van de Romeinen
Een ander belangrijk verschil tussen Riothamus en koning Arthur is dat Riothamus in werkelijkheid een bondgenoot van de Romeinen was. Koning Arthur daarentegen wordt in de legende van zijn verovering van Gallië afgeschilderd als vechtend tégen de Romeinen. Zij zijn de voornaamste vijand in het verslag.
Het is zeer moeilijk in te zien hoe Riothamus, een bondgenoot van de Romeinen die tegen de Visigoten streed, omgevormd had kunnen worden tot een vijand van de Romeinen. Zelfs al kon worden betoogd dat zo’n verandering zou hebben kunnen optreden naarmate de legende evolueerde, dan nog onderstreept dit het gebrek aan enige actieve reden om te concluderen dat deze historische gebeurtenis iets met de legende te maken had.
Vluchtte Riothamus werkelijk naar Arthurs Avalon?
Wat te denken van de vraag over Avalon? Het feit dat Riothamus vluchtte naar een gebied waar zich een echte plaats genaamd Avallon bevindt, verbindt hem toch zeker met koning Arthur? Hoewel dit een interessante samenloop van omstandigheden is, zijn er veel meer verschillen tussen de twee locaties dan overeenkomsten.
Het Avalon dat in de Arthuriaanse legenden voorkomt, staat in de Welshe traditie bekend als ‘Afallach’. Beide namen, Avalon en Afallach, kunnen elk op zichzelf overtuigend worden geassocieerd met het noorden van Brittannië. Dat ligt binnen de sfeer van de traditionele eiland-Arthur. Het identificeren van Arthur met een locatie op het vasteland is automatisch een stuk minder overtuigend.
Bovendien wordt Avalon expliciet beschreven als een eiland. Er wordt ondubbelzinnig verteld dat Arthur er per boot naartoe werd gebracht. De stad Avallon in Bourgondië is natuurlijk geen eiland.
Daarnaast zou Arthur na de slag bij Camlann naar Avalon zijn gebracht, die expliciet in Brittannië wordt gesitueerd en plaatsvindt nadat Arthur al van zijn Europese veroveringen was teruggekeerd. Het is dus volkomen onlogisch dat Riothamus’ vlucht naar de Bourgondiërs iets te maken zou hebben met het feit dat Arthur naar Avalon werd gebracht.
De problemen met het personagebewijs
Wat te denken van de verschillende personages die zijn gebruikt om verdere ondersteuning aan deze theorie te geven? Laten we ze één voor één bekijken.
Keizer Leo
Dit is de enige van de personage-identificaties die een kritische beschouwing doorstaat. De keizer in het Arthuriaanse verslag heet werkelijk Leo, en hij lijkt werkelijk in het oosten gevestigd te zijn. Dit betekent echter niet noodzakelijk dat het verslag daadwerkelijk teruggaat op historische gebeurtenissen die tijdens zijn regeerperiode plaatsvonden. Deze naam kan een verbastering zijn van een andere naam. Toch is dit, op zichzelf beschouwd, een volkomen redelijk bewijsstuk – het eerste van deze theorie tot nu toe.
‘Keizer’ Lucius
De zaak voor ‘keizer’ Lucius is echter veel zwakker. Een cruciaal punt is dat Geoffrey Lucius nergens een keizer noemt, ondanks vele beweringen online. In feite presenteert hij hem uitsluitend als een militaire aanvoerder en een procurator.
Het idee dat Geoffrey dit personage ontleende aan de vermelding van keizer Lucerius, geplaatst in 469-470, in de Chronicle of Sigebert of Gembloux is om meerdere belangrijke redenen gebrekkig. Om te beginnen: als Geoffrey het personage Lucius uit deze kroniek had, waarom noemde hij Lucius dan een procurator in plaats van een keizer? De kroniek noemt Lucerius een keizer (zoals Glycerius historisch gezien was).
Ten tweede vertelt Geoffrey van Monmouth ons rechtstreeks in welk jaar Arthur aftrad, onmiddellijk na de slag bij Camlann. Hij plaatst deze gebeurtenis in het jaar 542. De slag bij Camlann vindt op zijn beurt onmiddellijk plaats nadat Arthur is teruggekeerd naar Brittannië na zijn Europese veroveringen.
Indien dat het geval is, geloofde Geoffrey klaarblijkelijk dat Arthurs Europese veroveringen in het tweede kwart van de zesde eeuw plaatsvonden, ongeacht wanneer ze historisch gezien plaatsvonden. Aangezien Geoffrey duidelijk het jaartal 542 geeft voor Arthurs aftreden, zou hij uiteraard geen informatie over het jaar 470 in een kroniek hebben geraadpleegd om extra details mee te verzamelen waarmee hij zijn verslag kon vullen.
Met deze feiten in gedachten is het simpelweg onmogelijk dat Geoffreys personage Lucius afkomstig is van de vermelding van keizer Lucerius in de Chronicle of Sigebert of Gembloux.
Paus Supplicius
Het vermeende verband tussen de legendarische paus Supplicius en de historische paus Simplicius is, hoe aantrekkelijk dit verband op het eerste gezicht ook lijkt, eveneens onhoudbaar in het licht van de feiten.
De werkelijkheid is dat de Historia Regum Britanniae deze paus niet associeert met Arthurs Europese veldtocht. In feite komt hij slechts in één regel voor. In die regel zegt Geoffrey dat Arthur zijn neef Walgan (beter bekend als Gawain) naar Supplicius stuurde om daar onderwijs te ontvangen.
Paus Supplicius wordt dus specifiek geïdentificeerd als de opvoeder van Gawain. Aangezien Gawain de zoon was van koning Lot van Lothian en dus de neef van Urien Rheged, wiens chronologie vaststaat, kan Gawain niet eerder dan het midden van de zesde eeuw zijn opgeleid.
Dit betekent dat we de paus Supplicius uit het verslag vrijwel zeker kunnen identificeren met de historische paus Pelagius. Zijn pontificaat duurde van 556 tot 561, precies toen elke historische neef van Urien een jongeling zou zijn geweest. Terwijl het tweede deel van ‘Supplicius’ duidelijk een verbastering is van ‘Pelagius’, is het eerste deel blijkbaar een opgedrongen voorvoegsel, waarschijnlijk van het Oudwelshe ‘escop’, dat ‘bisschop’ betekent.
Mordred
Wat het vermeende verband tussen Mordred en Arvandus betreft: hun respectieve aard als verraders heeft niets met elkaar te maken. Om te beginnen is er geen bewijs dat Arvandus op enige wijze verwant was aan Riothamus.
Bovendien ‘verried’ Arvandus Riothamus door Euric aan te zetten de Britten van Bretagne aan te vallen. Dit staat volledig los van Mordreds verraad, dat eruit bestond Arthur de troon te ontfutselen.
Hoewel de enkele verwijzing naar Mordred als ‘Morvandus’ in een kroniek interessant is, kan dit ongetwijfeld aan toeval worden toegeschreven. Mogelijk heeft de schrijver van de Chronicle of Anjou deze vreemde Britse naam eenvoudig aangepast naar iets vertrouwders, in dezelfde trant als namen als Servandus.
Cheldric
Hoewel de namen ‘Cheldric’ en ‘Childeric’ duidelijk op elkaar lijken, staan de twee personages volledig los van elkaar. Childeric was een Frankische koning en er is geen verslag dat hij tegen Riothamus streed. Cheldric daarentegen was Arthurs vijand in talloze veldslagen in Brittannië.
Gezien chronologische en geografische overwegingen is het vrijwel zeker dat Arthurs Cheldric de historische Cerdic van Wessex is. Hoewel de naam die Geoffrey gebruikte wellicht beïnvloed is door de naam ‘Childeric’, betekent dit niet dat Childeric I daadwerkelijk iets met Geoffreys verslag te maken had.
Het chronologische probleem
Wat te denken van de verschillende documenten die Arthur ogenschijnlijk tot exact tijdgenoot van Riothamus maken? Om te beginnen zou dit, zelfs als deze verslagen betrouwbare onafhankelijke bronnen waren, niet noodzakelijk bewijzen dat Arthur Riothamus was.
Wat de Legende van Sint-Goeznovius betreft: de passage in kwestie is in feite een zeer beknopte samenvatting van gebeurtenissen in het vijfde- en zesde-eeuwse Brittannië. Het feit dat Arthur vlak na Vortigern wordt vermeld, bewijzt op geen enkele manier dat Arthur werd verondersteld onmiddellijk na Vortigern te zijn gekomen. Het is simpelweg een zeer globale samenvatting van gebeurtenissen.
Belangrijker echter is het feit dat geen van deze documenten aantoonbaar onafhankelijk is van Geoffrey van Monmouth. Ze dateren alle van lang nadat de Historia Regum Britanniae werd gepubliceerd.
Hoewel Geoffrey Arthurs aftreden in 542 plaatst, situeert hij zijn Europese veldtocht ook in de regeerperiode van een zekere keizer Leo. Het is niet verrassend dat in de eeuwen na Geoffreys loopbaan een handvol schrijvers meer geloof hechtte aan het laatste detail dan aan het eerste.
Conclusie
Samenvattend is de theorie dat Riothamus de historische koning Arthur was fundamenteel geworteld in de legenden van Arthur die een groot deel van Europa veroverde. Aangezien Riothamus een historische koning van de Britten was die in Gallië streed, kan zijn loopbaan Arthuriaans worden genoemd. Bij nader toezien van Riothamus’ activiteiten wordt echter duidelijk dat het idee dat deze de basis vormde van de Arthuriaanse legende uiterst onwaarschijnlijk is.
Bovendien houdt het meeste ondersteunende bewijs dat wordt gebruikt om deze theorie te versterken bij nader inzien geen stand. Zo komen vele personages van wie de namen lijken op namen van personages uit de Arthuriaanse legende in werkelijkheid voor in contexten die het onmogelijk maken de betreffende figuren aan elkaar gelijk te stellen, zoals paus Supplicius en de historische paus Simplicius. Kortom, deze theorie slaagt er niet in de legende van Arthur die Europa veroverde op enige betekenisvolle wijze adequaat te verklaren, waardoor het zeer onwaarschijnlijk is dat Riothamus ook maar iets heeft bijgedragen aan de legendarische figuur van koning Arthur.
Bronnen
Bruce, Christopher, The Arthurian Name Dictionary, 1999
Lacy, Norris; Ashe, Geoffrey & Mancoff, Debra, The Arthurian Handbook: Second Edition, 2014
Ashe, Geoffrey, The Origins of the Arthurian Legend, 1995
Howells, Caleb, King Arthur: The Man Who Conquered Europe, 2019
https://www.maryjones.us/ctexts/goeznovius.html
https://www.maryjones.us/jce/riothamus.html
https://www.earlybritishkingdoms.com/articles/geoffrey_ashe_on_riothamus.html
https://www.nytimes.com/1985/03/19/science/a-new-theory-points-to-model-for-king-arthur.html
