Caliburn vs Excalibur – wat is het verschil?

Door Caleb Howells7 oktober 2026

In de Arthurlegenden is het beroemde zwaard van koning Arthur Excalibur. Het is zonder twijfel een van de beroemdste zwaarden aller tijden. Af en toe krijgt Arthurs zwaard echter een andere naam. Soms wordt het ‘Caliburn’ genoemd. Wat is het verschil tussen Caliburn en Excalibur? Gaat het in werkelijkheid om hetzelfde zwaard, of om twee verschillende zwaarden?

Koning Arthur vraagt de Vrouwe van het Meer om het zwaard Excalibur, Walter Crane, Publiek domein, via Wikimedia Commons

Caliburn in de Arthurlegenden

Om te beginnen bekijken we het zwaard dat bekendstaat als Caliburn, zoals het in de bronnen voorkomt. De eerste bron die dit zwaard onder precies deze naam vermeldt, is de Historia Regum Britanniae (HRB), geschreven door Godfried van Monmouth rond 1137. Hij verwijst op vier afzonderlijke plaatsen in zijn verslag van Arthurs leven naar Caliburn.

Ten eerst komt het voor in het verslag van de slag bij Badon, waarin Arthur er 470 Saksische vijanden mee doodt. Vervolgens zet Arthur het in tegen de Romeinse aanvoerder Frollo, waarbij het door de metalen helm van zijn vijand snijdt. Daarna gebruikt Arthur het in zijn gevecht met de reus van de Mont Saint-Michel. Ten slotte duikt het op in het verslag van Arthurs oorlog tegen de Romeinen bij Siesia.

Uit deze informatie blijkt dat de vroegste bron die Caliburn vermeldt, het beschrijft als Arthurs zwaard gedurende het grootste deel van zijn loopbaan. Het is het zwaard dat hij in bezit heeft tot aan de slag bij Siesia, volgens de HRB een van zijn laatste veldslagen.

Arthur-Pyle Koningin Morgana ontneemt Excalibur zijn schede, Howard Pyle, Publiek domein, via Wikimedia Commons

Excalibur in de Arthurlegenden

Excalibur daarentegen komt pas in latere bronnen voor. Het wordt voor het eerst genoemd in de tweede helft van de twaalfde eeuw, enkele decennia nadat Godfried van Monmouth de HRB schreef. Een van de allervroegste bronnen die het vermeldt, was Perceval, geschreven door Chrétien de Troyes rond 1185. Hij gebruikt de spelling ‘Excalibor’.

Het is onmogelijk om alle verschillende verhalen te beschrijven waarin Arthur Excalibur gebruikt, omdat het er simpelweg te veel zijn. Kortom: in vrijwel alle Arthurlegenden vanaf Perceval is het gedurende het grootste deel van zijn loopbaan zijn zwaard. Vanaf het moment waarop hij het krijgt – wat altijd vroeg in zijn loopbaan is – blijft het bij hem, tot enkele ogenblikken voor zijn dood.

Koning Arthur: sir Bedivere werpt Excalibur in het meer, Walter Crane, Publiek domein, via Wikimedia Commons

Zijn Caliburn en Excalibur hetzelfde?

Deze vergelijking brengt iets belangrijks aan het licht: het zwaard dat Arthur gedurende het grootste deel van zijn loopbaan draagt, heet aanvankelijk ‘Caliburn’, maar heet in latere bronnen ‘Excalibur’. Hieruit blijkt dat Caliburn en Excalibur in werkelijkheid hetzelfde zwaard zijn. Of, anders geformuleerd: naarmate de Arthurlegenden zich ontwikkelden, veranderde Caliburn in Excalibur. Voordat de naam van Arthurs beroemde zwaard ‘Excalibur’ werd, stond het bekend als ‘Caliburn’.

Nog duidelijker wordt dit wanneer we kijken naar de andere namen voor het zwaard Excalibur. Zo vinden we in de Roman de Brut, geschreven door Wace rond 1150, een reeks verschillende spellingen voor de naam van dit zwaard. Zo komen we de spellingen ‘Calabrun’ en ‘Caliborne’ tegen. Belangrijk is dat in bepaalde handschriften van de Roman de Brut ook de spelling ‘Escaliborc’ voorkomt.

Dit toont de overgang tussen de namen ‘Caliburn’ en ‘Excalibur’ aan. Binnen Waces wisselende spelling van de naam van dit zwaard besloot hij er, om wat voor reden dan ook, soms ‘Es’ aan het begin voor te zetten.

Daardoor evolueerde de naam zich in de daaropvolgende verhalen nog verder, tot deze uiteindelijk ‘Excalibur’ luidde.

Godfried van Monmouth, Historia regum Britanniae, opdracht, Geoffrey of Monmouth, Publiek domein, via Wikimedia Commons

Verschillen tussen Caliburn en Excalibur

Betekent dit echter dat er geen verschillen zijn tussen Caliburn en Excalibur? Niet helemaal. Naarmate de naam van dit zwaard door de jaren heen evolueerde, deden de Arthurlegenden zelf dat ook. Om die reden beschrijven de bronnen die het ‘Caliburn’ noemen het vaak heel anders dan de bronnen die het ‘Excalibur’ noemen.

Zo beschikt Arthurs zwaard Caliburn in de Historia Regum Britanniae niet over openlijk magische krachten. Er zijn slechts twee ongebruikelijke aspecten. Ten eerste legt Godfried van Monmouth uit dat Caliburn op het eiland Avalon werd gesmeed. Later wordt Avalon beschreven als de plaats waar Arthur heen werd gebracht om van zijn wonden genezen te worden, nadat hij dodelijk gewond was geraakt in de slag bij Camlann, wat het eiland een enigszins bovennatuurlijk karakter verleent.

Ten tweede wordt er in het verslag van de slag bij Siesia verteld dat Arthur elk van zijn vijanden met één enkele slag van zijn zwaard doodde. Hoewel dit uiteraard uiterst onrealistisch is, lijkt het eerder een overdrijving dan een beschrijving van magische krachten. Arthur treft de reus van de Mont Saint-Michel immers ook met Caliburn, en die slag blijkt niet dodelijk te zijn.

Daartegenover staat dat veel Arthurverhalen die Excalibur noemen het uitdrukkelijk als een magisch zwaard beschrijven. Zo krijgt Arthur in de Post-Vulgaatcyclus, geschreven in het begin van de dertiende eeuw, Excalibur van de magische Vrouwe van het Meer.

Wat de eigenschappen van het zwaard zelf betreft: de Perceval uit het einde van de twaalfde eeuw stelt dat Excalibur zo gemakkelijk door ijzer kon snijden als door hout. Later, in de Le Morte d’Arthur van sir Thomas Malory uit de vijftiende eeuw, straalt Excalibur een verblindend licht uit wanneer Arthur het hanteert.

Hoewel Caliburn en Excalibur dus in wezen hetzelfde zwaard zijn, worden ze doorgaans op verschillende manieren beschreven, simpelweg vanwege de manier waarop de Arthurlegenden zich ontwikkelden tussen de verhalen die de spelling ‘Caliburn’ gebruiken en de verhalen die de spelling ‘Excalibur’ gebruiken.

Was Caliburn het zwaard in de steen?

Een ander beroemd zwaard binnen de Arthurlegenden is het zwaard in de steen. Dit was het zwaard dat alleen Arthur uit zijn plaats kon lostrekken, waarmee hij bewees de rechtmatige koning van Brittannië te zijn.

Volgens sommige moderne bronnen was Caliburn het zwaard in de steen, terwijl Excalibur het zwaard was dat Arthur later door de Vrouwe van het Meer werd geschonken. Dit klopt echter niet. De vroegste bron waarin het zwaard in de steen voorkomt (de Merlin van Robert de Boron, geschreven rond 1200) geeft het zwaard namelijk helemaal geen naam.

Later identificeert de proza-Merlin, geschreven in het begin van de dertiende eeuw, het zwaard in de steen uitdrukkelijk als Excalibur. Het zwaard dat Arthur uit de steen trekt, is het zwaard dat hij vervolgens zijn hele loopbaan lang als wapen gebruikt, en dat was, zo laten de andere bronnen ondubbelzinnig zien, Excalibur.

Aangezien Excalibur en Caliburn hetzelfde zijn, betekent dit uiteraard dat het zwaard in de steen in wezen ook Caliburn was.

Waar het echter om gaat, is dat er geen onderscheid bestaat tussen Caliburn en Excalibur. Het is niet zo dat Caliburn uit de steen werd getrokken, terwijl Excalibur Arthur door de Vrouwe van het Meer werd gegeven. Integendeel: de naam ‘Caliburn’ was tegen de tijd dat het zwaard in de steen zijn intrede in de legenden deed al grotendeels in onbruik geraakt, en in de vroegste bron die het expliciet vermeldt, is het zwaard in de steen identiek aan Excalibur.

In nog latere bronnen (zoals de Post-Vulgaatcyclus) is het zwaard in de steen echter niet Excalibur. Het zwaard dat uit de steen wordt getrokken, breekt namelijk tijdens een gevecht, waarop Arthur als vervanging Excalibur van de Vrouwe van het Meer ontvangt.

In deze latere bronnen is Excalibur dus de naam van Arthurs tweede zwaard. Maar ook hier is Caliburn niet de naam van het eerste zwaard. Het eerste zwaard, dat uit de steen wordt getrokken, blijft simpelweg naamloos.

Conclusie

Concluderend kunnen we vaststellen dat Caliburn en Excalibur in wezen hetzelfde zwaard zijn. De vroegste bronnen binnen de Arthurlegenden gebruiken de naam ‘Caliburn’ of soortgelijke varianten. In Waces Roman de Brut uit het midden van de twaalfde eeuw zien we de variant ‘Escaliborc’ opduiken. Van daaruit ontwikkelde de naam zich tot het beroemde ‘Excalibur’.

Caliburn veranderde dus in de loop van enkele decennia in Excalibur, naarmate de Arthurlegenden zich ontwikkelden. Toch hebben we ook gezien dat Caliburn en Excalibur over het algemeen enige verschillen vertonen, juist doordat die twee spellingen vooral gebruikt worden in twee verschillende fasen van de ontwikkeling van de Arthurslegende. Waar Caliburn vooral in realistische termen wordt beschreven (zij het overdreven), wordt Excalibur vaak in veel magischer termen beschreven.

Tot slot hebben we gezien dat er geen enkele grond is voor de bewering die soms in moderne bronnen opdukt, namelijk dat Caliburn de naam van het zwaard in de steen was en Excalibur Arthurs tweede zwaard. In werkelijkheid was het zwaard in de steen oorspronkelijk Excalibur zelf; het onderscheid tussen de twee kwam pas later – maar ook dan blijft het zwaard in de steen naamloos en wordt het nooit Caliburn genoemd.

VEELGESTELDE VRAGEN

Wat gebeurde er met Caliburn en Excalibur?

De vroegste bronnen, die het ‘Caliburn’ noemen, vermelden niet wat er uiteindelijk met Arthurs zwaard gebeurde. In de Vulgaatcyclus uit het begin van de dertiende eeuw, waarin het zwaard ‘Excalibur’ wordt genoemd, bestaat wel een verhaal over wat ermee gebeurde. Daarin staat dat Arthur, terwijl hij aan zijn wonden stierf, een van zijn ridders opdracht gaf het zwaard in een meer te gooien. Een vrouwenhand rees op uit het water, greep het zwaard en verdween weer in het meer.

Wat voor soort zwaard was Caliburn?

In werkelijkheid zou een zesde-eeuwse krijger uit Brittannië een zwaardtype hebben gehad dat sterk leek op de Romeinse spatha, die vrij kort was en geen pareerstang had. De Romeinen waren op het moment waarop Arthur naar verluidt leefde nog maar pas vertrokken, en de archeologie laat zien dat de Romeinse cultuur daarna nog geruime tijd voortbestond, inclusief het gebruik van de spatha. In de middeleeuwse verhalen wordt Caliburn (of Excalibur) echter meestal afgebeeld als een langzwaard. Dat was het traditionele zwaard van de Europese ridders, met een lang lemmet en een pareerstang.

Zat Caliburn of Excalibur vast in een steen of in een aambeeld?

In het vroegste verhaal waarin het zwaard in de steen werd genoemd, is het naamloos. In een latere bron wordt het uitdrukkelijk geïdentificeerd als Excalibur (simpelweg de latere naam voor Caliburn). Pas later wordt er onderscheid gemaakt tussen het zwaard in de steen en Excalibur. In het oorspronkelijke verhaal (Merlin van Robert de Boron) wordt het zwaard in de steen beschreven als vastzittend in een aambeeld. Het aambeeld ligt boven op de steen, en het lemmet van het zwaard steekt dwars door het aambeeld heen tot in de steen zelf.

Welk zwaard was machtiger dan Caliburn of Excalibur?

Excalibur (de latere naam voor het zwaard Caliburn) wordt doorgaans voorgesteld als het machtigste zwaard uit de Arthurlegenden. In de Vulgaatcyclus is er echter een zwaard genaamd Marmiadoise dat veel machtiger is. Het is het zwaard van Hercules. Het is zo’n machtig zwaard dat Arthur het in plaats van Excalibur gaat gebruiken, dat hij aan sir Gawain geeft.