Lag het echte Atlantis in Marokko?
Door Caleb Howells
Talrijke onderzoekers, sinds ten minste de 19e eeuw, hebben gesuggereerd dat Atlantis in Marokko gesitueerd kan worden. Sommigen hebben betoogd dat het gelijkgesteld kan worden met Marokko als geheel, terwijl anderen het ergens op een specifieke plek binnen dat land probeerden te plaatsen. Dit is een theorie die ogenschijnlijk door veel bewijzen ondersteund wordt. Wat zijn die bewijzen, en zijn er goede tegenargumenten die overwogen moeten worden?
Een overzicht van Marokko
Laten we allereerst bekijken waar Marokko ligt. Het is het moderne land dat een groot deel beslaat van wat in de oudheid het Koninkrijk Mauretanië was (niet het moderne land Mauritanië, dat verder naar het zuiden ligt). Het ligt in de noordwesthoek van Afrika. Het is het enige land in Afrika dat zowel een Atlantische als een Middellandse Zeekust heeft.
De Atlasgebergten bedekken een groot deel van de grensstreek van het land en scheiden het feitelijk van de rest van Afrika. Ze lopen van het noordoosten naar het zuidwesten van Marokko. Deze associatie met het Atlasgebergte heeft veel bijgedragen aan het verband met Atlantis.
Argumenten dat het echte Atlantis in Marokko lag
Diverse auteurs hebben boeken, artikelen en verhandelingen geschreven waarin ze betogen dat Atlantis in Marokko lag. Daardoor zijn er vele variaties op deze basistheorie, waarvan er veel onderling tegenstrijdig zijn. De meeste delen echter ten minste enkele gemeenschappelijke kenmerken.
Geografische argumenten
Een veelgehoord betoog over waarom Atlantis in Marokko geplaatst moet worden, is dat deze locatie het duidelijkst aansluit bij de geografische informatie die Plato geeft in zijn twee dialogen Timaeus en Critias.
Van alle geografische aanduidingen die Plato geeft, springen er voor de meeste onderzoekers (inclusief gerespecteerde geleerden) twee in het bijzonder in het oog. Ten eerste plaatst Plato Atlantis ‘voor de Zuilen van Herakles’, en ten tweede plaatst hij het in de ‘Atlantische Zee’.
Zuilen van Herakles
De verwijzing naar Atlantis dat ‘voor de Zuilen van Herakles’ lag, wordt vrijwel altijd zo opgevat dat het erachter, of erbuiten, lag. De uitdrukking ‘Zuilen van Herakles’ werd door de Grieken gebruikt om grenzen aan te duiden, zowel geografisch als metaforisch. Deze uitdrukking werd op allerlei locaties in de oudheid toegepast.
Verreweg de meest voorkomende locatie die met deze term werd aangeduid, was de Straat van Gibraltar. Sommige oudheidse schrijvers meenden dat het om twee letterlijke zuilen ging die door Herakles in Zuid-Spanje waren opgericht. De meest traditionele opvatting, die tot op heden standhoudt, is echter dat de zuilen twee bergen waren aan weerszijden van deze zeestraat.
Niet heel Marokko ligt voorbij de Straat van Gibraltar, dus dit zou duidelijk pleiten tegen de opvatting dat Marokko als geheel Atlantis was. Het westelijke deel van het land ligt echter wél voorbij die zeestraat. Daarom zou dit deel beschreven kunnen worden als liggend voorbij, of ‘voor’, de Zuilen van Herakles.
Atlantische Oceaan
Een ander cruciaal onderdeel van Plato’s beschrijving van Atlantis is dat hij deze natie beschrijft als een mogendheid die ‘uit de Atlantische Zee voortkwam’. De meeste vertalingen geven het woord ‘zee’ weer als ‘oceaan’, op basis van de aanname dat Plato’s ‘Atlantische Zee’ de Atlantische Oceaan is.
De Atlantische Oceaan lijkt inderdaad het enige waterlichaam te zijn dat door de oude Grieken de ‘Atlantische Zee’ werd genoemd, dus dit is een redelijke conclusie. Het feit dat Marokko een kust aan de Atlantische Oceaan heeft, zou passen bij de beschrijving van de Atlantiërs die ‘uit de Atlantische Zee voortkwamen’.
Als Atlantis een nederzetting of beschaving nabij de westkust van Marokko was, dan is het niet onredelijk om te denken dat zijn bevolking het Middellandse Zeegebied bereikt kan hebben door over de Atlantische Oceaan te zeilen en door de Straat van Gibraltar te varen, in plaats van over land naar de Middellandse Zeekust te reizen.
Beschrijving van de heerschappij van Atlantis binnen de Middellandse Zee
Plato beschrijft het gebied dat Atlantis wist te veroveren. Deze beschrijving is gebruikt om een locatie in Marokko te beargumenteren. Let op de volgende beschrijving uit de Timaeus:
“De mannen van Atlantis hadden de delen van Libië binnen de Zuilen van Herakles onderworpen tot aan Egypte, en die van Europa tot aan Tyrrhenië.”
Volgens de standaardinterpretatie van deze passage, die de Zuilen van Herakles bij de Straat van Gibraltar plaatst, zou dit moeten betekenen dat de mannen van Atlantis het hele westelijke Middellandse Zeegebied hadden veroverd, tot in het noorden van Italië aan de Europese kust en tot aan de grens van Egypte aan de zuidkust.
Dit wordt zo geïnterpreteerd dat al dit door Atlantis veroverde gebied ten oosten van Atlantis zelf lag. Vandaar dat Atlantis buiten de Middellandse Zee moet hebben gelegen, wat past bij Marokko.
Olifanten
Er is veel ophef gemaakt van het feit dat Plato vermeldt dat er olifanten op Atlantis waren. De verspreiding van olifanten in de oudheid was veel groter dan nu, maar bleef niettemin beperkt. Ten westen van Egypte zou Libië de enige plaats zijn waar olifanten voorkwamen.
Op basis hiervan betogen voorstanders van deze theorie dat Atlantis in Libië moet hebben gelegen. Maar in overeenstemming met de bovengenoemde bewijzen moet het dan in het uiterste westen geplaatst worden, voorbij de Straat van Gibraltar. Dat brengt ons bij Marokko.
De nesos van Atlantis
Maar wat te denken van het feit dat Plato Atlantis als een eiland beschreef, terwijl Marokko geen eiland is? Daarvoor is meer dan één verklaring aangeboden, afhankelijk van de specifieke theorie en onderzoeker.
Eén argument is echter dat het Griekse woord ‘nesos’, dat ‘eiland’ betekent, niet noodzakelijk inhoudt dat het volledig door water was omgeven. Het zou ook kunnen betekenen dat het een geïsoleerd gebied was, afgesneden van het omliggende grondgebied door iets anders dan alleen water.
In het geval van Marokko wordt het aan de ene kant begrensd door de Atlantische Zee en aan de andere kant door de Middellandse Zee. Het Atlasgebergte en de Saharawoestijn in het zuiden en het oosten sneden het feitelijk af van de rest van Afrika. Daarom is er het argument dat het een ‘eiland’ is in de zin dat het van alles eromheen is afgesneden.
Een andere versie van deze theorie, die Atlantis gelijkstelt aan de vlakte van Souss-Massa, identificeert het ‘eiland’ met deze vlakte zelf. Deze wordt in het westen begrensd door de Atlantische Zee, in het noorden door de Hoge Atlas en in het zuidoosten door het Anti-Atlasgebergte.
Nabij Gadeira
Plato geeft ons een beschrijving die erg nuttig lijkt bij het bepalen van waar Atlantis lag. Hij schreef:
“Aan zijn tweelingbroer, die na hem geboren werd en als lot het uiterste deel van het eiland nabij de Zuilen van Herakles kreeg, tegenover het land dat tegenwoordig in dat deel van de wereld de streek Gaderia genoemd wordt, gaf hij de naam die in de Griekse taal Eumelus luidt, in de taal van het land dat naar hem genoemd is, Gadeirus.”
Volgens deze passage keek het deel van Atlantis dat het dichtst bij de Zuilen van Herakles lag uit op de streek Gadeira genoemd (ook Gades geheten, het huidige Cádiz in Spanje). Dit deel van Atlantis stond zelf ook bekend als Gadeira.
Aangezien de Zuilen van Herakles in deze theorie geïnterpreteerd worden als de Straat van Gibraltar, kan de bedoelde Gadeira eigenlijk alleen Cádiz zijn, de plaats die door de oude Grieken Gadeira werd genoemd. Belangrijk is dat in het noordelijke deel van de vlakte van Souss-Massa, in de richting van Cádiz, een oude nederzetting ligt die Agadir heet. De naam lijkt duidelijk op ‘Gadeira’, en men denkt dat deze mogelijk inderdaad van hetzelfde oorspronkelijke woord afkomstig is.
Overige details
Een enorme verscheidenheid aan andere details is aangedragen ter ondersteuning van deze theorie, voornamelijk door Michael Hübner. Talrijke bewijsstukken zijn uiterst gering en generiek, of zijn uiterst geforceerde verbanden. Hier bekijken we echter enkele van de overtuigender verbanden die ter ondersteuning van de theorie zijn aangedragen.
Zo groot als een continent
Plato noemde Atlantis, zoals bekend, ‘groter dan Libië en Azië samen’. Dit wordt doorgaans zo opgevat dat ‘groter’ op omvang slaat. Voor de oude Grieken ten tijde van Solon betekende ‘Azië’ vermoedelijk gewoon Klein-Azië. Libië betekende daarentegen Noord-Afrika, soms exclusief Egypte en soms inclusief.
In elk geval is duidelijk dat Atlantis volgens de standaardinterpretatie van ‘groter’ in deze passage als continentgroot werd beschreven. Ten minste één versie van deze Marokko-theorie, die van Michael Hübner, verwerpt dit op grond dat een continentgrote landmassa onmogelijk binnen één dag en nacht in zee kon zinken, zoals Plato beschreef.
Daarom stelt de theorie dat het eiland Atlantis in werkelijkheid slechts een klein deel was van een groter continent, en dat er enige verwarring in het verslag is geslopen. Marokko, of een deel daarvan, zou met enige right een ‘eiland’ binnen een groter continent, Afrika, genoemd kunnen worden.
Vlakte met bergen in het noorden
In de Critias beschreef Plato de aanwezigheid van een grote vlakte op Atlantis. Hij legde uit dat de vlakte:
“omringd was door bergen die naar de zee afliepen… Dit deel van het eiland keek naar het zuiden en was beschut tegen het noorden. De omliggende bergen waren beroemd om hun aantal, hun grootte en hun schoonheid.”
Op basis hiervan zou de vlakte van Atlantis direct ten zuiden van enkele zeer hoge bergen moeten liggen. Dit past bij de vlakte van Souss-Massa, die in het noorden beschut wordt door de Hoge Atlas, die, dat hoef je nauwelijks te zeggen, zeer hoge bergen zijn. Deze vlakte heeft ook toegang tot de zee, wat nog een vereiste is uit Plato’s beschrijving.
Rode, witte en zwarte ondergrond
Plato beschrijft het bouwwerk dat in Atlantis plaatsvond, waarbij hij vermeldt dat de bevolking daar steen in drie verschillende kleuren uitgroefde. Sommige stenen waren rood, andere wit en weer andere zwart.
Op de vlakte van Souss-Massa zijn groeves waar men rode stenen, witte stenen en zwarte stenen kan vinden.
Metaalbewerking
Volgens Plato’s verslag maakten de Atlantiërs uitgebreid gebruik van metaal. Hij noemt goud, zilver, tin, messing en ijzer. Al deze metalen komen in Marokko voor, dat rijke ertslagen heeft.
De naam Atlantis
De naam Atlantis heeft in Marokko een voor de hand liggende tegenhanger. Vanwege de aanwezigheid van het Atlasgebergte werd het woord ‘Atlas’ vermoedelijk ook op andere zaken in de omgeving toegepast. Herodotus beschrijft bijvoorbeeld een stam die nabij het Atlasgebergte woonde en die hij de Atlantes noemt (wat ‘mensen van Atlas’ betekent).
De naam ‘Atlantis’ betekent simpelweg ‘Eiland van Atlas’. Als er dus een locatie was die als eiland werd beschouwd, dan kan deze zeer wel aannemelijk ‘Atlantis’ genoemd zijn.
Tuin van de Hesperiden
In de Griekse mythologie, onafhankelijk van Plato’s verslag, bestaat het beroemde verhaal van de Tuin van de Hesperiden. Deze zou in het uiterste westen hebben gelegen. De Hesperiden zelf waren de dochters van de titaan Atlas.
Aangezien ook van Atlantis gezegd werd dat het door de kinderen van Atlas werd bewoond, wijst dit erop dat de Tuin van de Hesperiden mogelijk in Atlantis lag. Bovendien zou er een bijzondere boom hebben gestaan, of een heel bos volgens sommige versies, die gouden appelen voortbracht.
Met dit in het achterhoofd is het opmerkelijk dat Marokko de arganvrucht heeft, die er in grote lijnen uitziet als een appel en enigszins goudkleurig is.
Bezwaren tegen deze theorie
Voorstanders van deze theorie beweren (zoals vrijwel allemaal doen) dat dit de enige plek is die zo nauwkeurig bij Plato’s verslag aansluit. Een nauwkeuriger onderzoek van het bewijs onthult echter dat dit zogenaamde verband simpelweg helemaal niet zo sterk is.
De ontwijkende Zuilen van Herakles
Het is waar dat de Zuilen van Herakles het vaakst op de Straat van Gibraltar werden toegepast. Het is echter ook een feit dat deze uitdrukking op diverse andere locaties werd toegepast. Er is duidelijk bewijs dat de uitdrukking werd gebruikt om de grenzen van de vier windstreken aan te duiden, hetzij in termen van Grieks grondgebied, hetzij van Griekse activiteit.
Daarom zijn er rond de Middellandse Zee een groot aantal plaatsen die de Zuilen van Herakles genoemd zouden kunnen worden. Dit ondermijnt het argument dat Atlantis voorbij de Straat van Gibraltar lag aanzienlijk.
De Zee van Atlas
Vrijwel hetzelfde kan gezegd worden over de Atlantische Zee. Deze uitdrukking betekent eenvoudigweg ‘Zee van Atlas’. Het is waar dat deze term in de bewaard gebleven Griekse bronnen alleen op de Atlantische Oceaan slaat. De reden waarom de Atlantische Oceaan echter die naam kreeg, is de plaatsing van de titaan Atlas in Noordwest-Afrika.
Er is echter duidelijk bewijs dat Atlas oorspronkelijk werd voorgesteld als liggend in de zee direct ten westen van Griekenland. Er zijn in feite ook andere bronnen die hem op allerlei verschillende plaatsen plaatsen, waaronder in de Egeïsche Zee. De kern van de zaak is dat allerlei locaties oorspronkelijk de ‘Zee van Atlas’ genoemd kunnen zijn.
Het toeval wil dat het eerst gedocumenteerde gebruik van de uitdrukking ‘Atlantische Zee’ van na de periode stamt waarin de locatie van Atlas al was gestandaardiseerd, zodat we de uitdrukking nergens anders zien worden gebruikt. Desondanks is verre van zeker welke zee oorspronkelijk de ‘Atlantische Zee’ was.
Binnen de Zuilen van Herakles tot aan Egypte en Tyrrhenië
Ondanks deze onzekerheden zou Plato’s beschrijving van het rijk van Atlantis volgens deze theorie bewijzen dat de traditionele identificaties van die twee geografische aanduidingen juist zijn. Dit argument is echter eveneens feilbaar.
Het idee dat de verovering van ‘Libië binnen de Zuilen van Herakles en Europa tot aan Tyrrhenië’ door Atlantis vereist dat het van buiten de Middellandse Zee kwam, berust op enkele cruciale aannames die Plato simpelweg niet noemt.
Eén aanname is dat deze verovering in slechts één richting plaatsvond. Daarvan is geen zekerheid. Atlantis kan de ene kant op zijn gegaan bij het veroveren van Libië tot aan Egypte, en een andere kant op bij het veroveren van Europa. Atlantis zelf kan ergens tussen Egypte en Tyrrhenië hebben gelegen.
Daarom is er, in tegenstelling tot wat deze theorie beweert, niets in Plato’s tekst wat vereist dat Atlantis ten westen van Tyrrhenië is ontstaan.
Atlantis als belemmering voor de scheepvaart vanuit Egypte of Griekenland
Een opmerkelijk detail in Plato’s verslag dat deze theorie negeert, is dat de verzakking van Atlantis een modderbank zou hebben veroorzaakt. Deze situatie beschrijvend, legde het personage Critias in Plato’s dialoog, terugvoerend op het verslag van de Egyptische priester, uit dat Atlantis:
“een ondoordringbare barrière van modder werd voor zeelieden die van hier naar welk deel van de zee dan ook voeren.”
Het is onduidelijk of Critias hier zijn eigen woorden gebruikt of de Egyptische priester citeert. Dit is van invloed op de vraag of ‘hier’ Egypte of Griekenland betekende. In beide gevallen vereist dit, opdat Atlantis een ondoordringbare modderbarrière zou zijn geworden voor wie vanuit Egypte of Griekenland naar ‘welk deel van de zee dan ook’ voer, dat Atlantis in de nabijheid van een van beide locaties, of van beide, lag.
Als Atlantis buiten de Middellandse Zee lag, zou dit simpelweg onmogelijk zijn geweest. Daarom moet Atlantis binnen de Middellandse Zee hebben gelegen, ergens in de buurt van Griekenland of Egypte.
Het probleem met de vlakte en het eiland
Een verder probleem doet zich voor wanneer we het argument beschouwen dat Marokko, of een deel daarvan, als een ‘eiland’ beschouwd kan worden. Volgens Michael Hübner is dit ‘eiland’ de vlakte van Souss-Massa. Het probleem is dat deze theorie dezelfde vlakte van Souss-Massa ook identificeert als de door bergen omringde vlakte van Atlantis.
Dat is uiteraard niet verenigbaar met Plato’s uitleg. Atlantis kon niet beschreven worden als een vlakte in het centrum hebbend als het eiland Atlantis zelf de vlakte was.
Als we daarentegen de opvatting aanhangen dat Marokko als geheel het ‘eiland’ Atlantis was, dan kan de vlakte van Souss-Massa niet geïdentificeerd worden met de vlakte in het centrum van het eiland, want deze ligt veel te ver naar het zuiden.
Naast de verkeerde ligging past de vlakte van Souss-Massa ook niet bij de rechthoekige vorm die Plato beschrijft.
Het probleem met Gadeira en Agadir
Dit leidt rechtstreeks naar een ander probleem. Hoewel het waar is dat de namen Gadeira en Agadir verwant lijken, past dit niet bij wat Plato beschreef. Hij zei dat het deel van Atlantis dat deze naam droeg in het uiterste deel van het eiland lag, het dichtst bij de Zuilen van Herakles.
Hoewel Agadir met enige right onder die beschrijving zou kunnen vallen als we de vlakte van Souss-Massa als Atlantis beschouwen, hebben we net gezien waarom dit onmogelijk het geval kan zijn geweest. Atlantis was volgens Plato’s beschrijving aanzienlijk meer dan alleen zijn eigen vlakte.
Maar als we Atlantis associeren met Marokko als geheel, zoals dan zou moeten, dan ligt Agadir nergens nabij de Straat van Gibraltar. In feite ligt het dichter bij het andere uiteinde van Marokko.
Groter dan Libië en Azië samen
Om het feit dat Atlantis schijnbaar als continentgroot wordt beschreven te omzeilen, stelt deze theorie dat er enige verwarring in Plato’s verslag bestond, waarbij Atlantis in werkelijkheid een klein deel van een groot continent was.
Hoewel dit het soort speculatie is dat naar zijn aard niet echt weerlegd kan worden, is er een cruciaal probleem dat het niet adresseert. Het probleem is dat de bewering dat Atlantis groter was dan Libië en Azië samen uiteraard inhoudt dat Atlantis zelf geen deel uitmaakte van Libië of Azië.
Marokko is uiteraard deel van het oude Libië. Daarom is het onmogelijk dat het als groter dan Libië en Azië samen beschouwd kan worden.
Opvallend is dat dit bezwaar geldt ongeacht of we ‘groter’ opvatten als letterlijk groter of als politiek machtiger. Atlantis kan zelf geen deel van Libië zijn geweest.
De titaan Atlas
Een grote aantrekkingskracht van deze theorie is dat ze Atlantis identificeert op precies de locatie waar de titaan Atlas volgens de oude Grieken in het algemeen te vinden was. Aangezien Atlas verondersteld werd de koning van Atlantis te zijn geweest, lijkt dit aanvankelijk zeer significant. Er zijn echter een aantal fundamentele problemen mee.
Was koning Atlas dezelfde als de titaan Atlas?
Eén probleem is dat er geen echt bewijs is dat koning Atlas uit Plato’s verslag dezelfde was als de titaan met die naam uit de standaard Griekse mythologie. De titaan was de zoon van Iapetus en Asia, beiden goddelijke wezens. Hem werd de last toebedeeld de hemel te dragen.
De koning Atlas van Atlantis daarentegen was de zoon van Poseidon, de broer van Iapetus. Ook zijn moeder was Cleito, een sterfelijke vrouw. Bovendien is er in Plato’s verslag van Atlantis geen enkele hint naar Atlas’ last van het dragen van de hemel.
Toegegeven, het kan gewoon zijn dat de twee figuren zo ongelijk zijn omdat ze uit één oorsprong stammen die eeuwen vóór de vroegste bewaard gebleven verslagen van elk van hen uiteenviel in deze twee afzonderlijke tradities.
Waar Atlas oorspronkelijk stond
Ook dit argument heeft een fatale fout. Zoals de Encyclopedia Britannica opmerkt, werd van de titaan Atlas oorspronkelijk aangenomen dat hij stond “in de zee direct voorbij de meest westelijke horizon, maar later werd de naam Atlas overgebracht naar een bergketen in Noordwest-Afrika.”
Dit eerdere geloof bestond nog ten tijde van de Odyssee van Homerus. Dat zijnde het geval, zou de naam ‘Atlas’ pas véél later met Marokko verbonden zijn dan de tijd waarin het verhaal van Atlantis zich afspeelt.
Homerus schreef de Odyssee in het laatste deel van de zevende eeuw v.Chr. Solon bezocht Egypte rond 590 v.Chr., slechts enkele decennia later. Daarom was de naam ‘Atlas’ vrijwel zeker nog verbonden met het gebied direct ten westen van Griekenland in de tijd waarin Solon dit verhaal vermoedelijk van de Egyptische priesters kreeg.
De kern is dat het bewijs dat Atlas in Noordwest-Afrika plaatst voor deze theorie eenvoudigweg ontoelaatbaar is, omdat het om een zeer late traditie gaat.
De Tuin van de Hesperiden naast Griekenland
Precies hetzelfde probleem geldt voor het argument over de Tuin van de Hesperiden. Hoe verleidelijk het ook is om de gouden appelen van deze tuin te associëren met de arganvrucht, dit is niet mogelijk. De Tuin van de Hesperiden werd, net als Atlas, oorspronkelijk verondersteld direct ten westen van Griekenland te liggen, in dezelfde omgeving als Atlas zelf.
Pas in de latere traditie werd deze tuin zo ver westelijk geplaatst als de Straat van Gibraltar. Daarom werkt dit bewijs, nogmaals, niet als argument ten gunste van deze theorie.
De ondergang van Atlantis
Een ander groot probleem van deze theorie is dat ze talrijke details van het verslag negeert die niet bij Marokko passen. Dit doet ze om de schijn te wekken dat Marokko bij alle details van Plato’s verslag aansluit. In werkelijkheid sluit het alleen aan bij de details die door de voorstanders van de theorie geselecteerd worden, terwijl het volledig faalt bij de details die niet in de overwegingen van de theorie worden betrokken.
Een significante omissie is de werkelijke ondergang van Atlantis. Er is in Marokko geen enkel bewijs voor zoiets. Michael Hübner doet ten minste drie suggesties voor wat tot de traditie geleid kan hebben dat Atlantis onder de golven verdween. Eén suggestie is dat een mega-tsunami over de streek raasde. Een andere is dat een aardbeving delen van de kustlijn in zee deed verzakken.
Wat alle suggesties echter gemeen hebben, is dat er geen bewijs is dat een van deze gebeurtenissen daadwerkelijk plaatsvond. Het zijn slechts hypothesen.
Het ontbreken van een grote beschaving
Een uiterst sterk bezwaar tegen de Marokko-theorie is dat er geen enkel bewijs is van een grote oudheidse beschaving aldaar die het door Plato beschreven Atlantische rijk zou kunnen zijn. Er zijn daar wel enkele oudheidse en zelfs neolithische resten, maar er is niets wat op de aanwezigheid van een grote beschaving in dat gebied wijst.
Het lijkt er in feite op dat de eerste grote steden in Marokko pas verschenen toen de Feniciërs de kuststreken begonnen te koloniseren, wat die in de ijzertijd was.
Met het ontbreken van een grote beschaving kan het Atlantis niet geweest zijn. Daarnaast moeten we opmerken dat Plato Atlantis presenteert als een centrum van internationale handel. Er is absoluut geen bewijs voor zoiets in het oude Marokko vóór de ijzertijd (zelfs nadat de Feniciërs het begonnen te koloniseren, kon het nog niet nauwkeurig als een centrum van internationale handel beschreven worden).
Conclusie
Concluderend: de theorie dat het echte Atlantis in Marokko lag is oppervlakkig gezien aantrekkelijk, maar uiteindelijk kan zij de legende niet verklaren. Ze past bij sommige details van Plato’s verslag, maar alleen wanneer bepaalde aannames worden gedaan. In talrijke andere opzichten vereist ze echter het oprekken van de betekenis van woorden (zoals het woord voor ‘eiland’), of omvat ze onderling uitsluitende redeneringen (zoals het identificeren van de vlakte van Souss-Massa als het eiland Atlantis en diezelfde vlakte ook identificeren als de vlakte die op een deel van Atlantis lag).
Cruciaal is dat de theorie geen rekenschap geeft van de meest wezenlijke onderdelen van het verhaal van Atlantis, waaronder het feit dat het een machtige zeevarende beschaving was, het feit dat het diende als centrum van internationale handel, en het feit dat het een oorlog tegen Griekenland voerde en verloor. Geen van deze kernaspecten van de legende wordt door de Marokko-theorie verklaard.
Bronnen
Hübner, Michael, Circumstantial Evidence for Plato’s Island Atlantis in the Souss-Massa plain in today’s South-Morocco, 2012
https://www.britannica.com/topic/Atlas-Greek-mythology
https://atlantipedia.ie/samples/bergman-jonas/
https://www.atlantis-in-morocco.com/the-souss-hypothesis/
