Waar werd de wereldomvattende rivier Oceanus geacht te zijn?
Door Caleb Howells
In de Griekse mythologie was Oceanus een Titan die de wereldomvattende rivier belichaamde. Als figuur is Oceanus een interessant personage, want hij was een Titan die na de Titanomachie niet gevangengezet werd door de Olympische goden. Vanuit hun perspectief was hij nog steeds actief ten tijde van de oude Grieken. Dit kan eenvoudigweg komen doordat de wereldomvattende rivier, die hij belichaamde, nog altijd een bestaand onderdeel van de werkelijkheid was zoals de Grieken die kenden. Maar waar precies zou deze wereldomvattende rivier zich hebben bevonden? Werd hij gelijkgesteld met een echte watermassa, of werd hij geplaatst buiten het gebied van de bij de Grieken bekende wereld, wat erop zou wijzen dat zij geloofden dat hij letterlijk de gehele aarde omsloot?
Wat was Oceanus?
Oceanus wordt genoemd in een van de vroegste Griekse literatuur, zoals de gedichten van Homerus en Hesiodus uit de zevende eeuw v.Chr. Hij verschijnt zowel als een Titan als als een watermassa. Als laatste werd Oceanus voorgesteld als een enorme rivier die rond de gehele aarde stroomde, welke de Grieken als vlak beschouwden.
Het is waar dat Griekse intellectuelen zich, vanaf de tijd van Pythagoras (zesde eeuw v.Chr.) ervan bewust waren dat de aarde een bol is. Het inzicht van de Griekse intellectuelen had echter duidelijk weinig invloed op de mythologie en poëzie. In elk geval stammen de verwijzingen van Homerus en Hesiodus naar Oceanus van vóór Pythagoras.
Een duidelijk voorbeeld van hoe de oude Grieken naar Oceanus keken, is Homerus’ beschrijving van het schild van Achilles in de Ilias. Op het schild stonden afbeeldingen van mensen, land en steden. Rondom de rand van het schild liep de rivier Oceanus.
Zoet water of zout water?
Volgens sommige moderne bronnen was Oceanus specifiek een zoetwaterrivier. Deze voedde alle rivieren en beken in de wereld. In werkelijkheid werd Oceanus echter beschouwd als de bron van alle watermassa’s, zowel zoet water als zout water. Dit wordt duidelijk gemaakt door de volgende regel uit de Ilias:
„Diepstromende Oceanus, van wie alle rivieren vloeien en elke zee, en alle bronnen en diepe putten.“
Het is daarom onduidelijk of Oceanus zelf werd verbeeld als stromend met zoet water of zout water. Het is geheel mogelijk dat de oude Grieken simpelweg niet al te veel over die kwestie hebben nagedacht.
Waar werd Oceanus gesitueerd?
Vanwege deze mythologische beschrijvingen van Oceanus is het gemakkelijk om aan te nemen dat deze rivier werd verbeeld als liggend voorbij de verste grenzen van de aarde zoals de Grieken die kenden. Elk gebied dat zij kenden, zoals het land van de Kelten, de Egyptenaren en Ethiopiërs, de Scythen, de Indiërs, enzovoort, lag binnen het gebied dat door de rivier Oceanus werd omsloten. Dat is immers de reden waarom hij doorgaans de ‚Wereldomvattende Rivier’ wordt genoemd.
Maar is dit werkelijk waar? Gelooften de Grieken echt dat Oceanus de gehele wereld omsloot? Of is dit slechts een modern misverstand?
Een reden waarom men zou kunnen aannemen dat Oceanus rond de gehele wereld moest hebben gelopen, is dat de Grieken op de hoogte waren van de drie continenten Europa, Afrika en Azië. Zij wisten hoe de drie met elkaar verbonden waren, en er was uiteraard geen grote rivier die enig noemenswaardig gebied binnen die continenten omsloot. Dus, zo luidt de redenering, moest de rivier Oceanus wel buiten die continenten hebben gelegen.
Wat Homerus werkelijk over Oceanus zei
Homerus’ feitelijke uitspraken over Oceanus zijn zeer belangrijk. Laten we onderzoeken wat hij erover schreef in de Odyssee. Meer dan één passage in dit gedicht helpt ons om de locatie ervan te bepalen.
Tussen het eiland van Circe en de ingang van Hades
Hier treedt Oceanus op als een watermassa die Odysseus, die zich op dat moment op het eiland van Circe bevindt, moet oversteken om een orakel van de doden te bereiken. Als we het eiland van Circe en de locatie van dit orakel van de doden kunnen identificeren, zou dat aantonen waar Oceanus geacht werd te zijn geweest.
Gelukkig noemde Homerus drie rivieren die zich in de directe omgeving van dit orakel van de doden bevonden, waar de ingang van Hades, de onderwereld, geacht werd te zijn geweest. Hij vermeldt dat de rivier de Acheron daar was. Verbonden met die rivier waren twee zijbeken, waarvan de ene de Rivier van Weeklacht werd genoemd, en de andere de Rivier van Vlammend Vuur werd genoemd.
Deze locatie is gemakkelijk te identificeren. De Acheron was een beroemde rivier in Epirus, in het noordwesten van Griekenland. Een van de zijbeken werd in de oudheid de Cocytus genoemd, exact het woord dat Homerus gebruikte en dat vertaald wordt als ‚weeklacht’.
Hoewel er tegenwoordig geen derde zijbeek meer in het gebied is, was er tot relatief recente tijden wel één. Naar verluidt was deze fosforescerend, wat zou overeenkomen met de ‚Rivier van Vlammend Vuur’.
Op basis van dit bewijs kan de door Homerus beschreven ingang van Hades ongetwijfeld gelijkgesteld worden met deze locatie in Epirus, specifiek in de streek Thesprotia. Sommige onderzoekers hebben overtuigend het eiland van Circe gelijkgesteld met Paxos, niet ver van de kust van Thesprotia. In elk geval moet het logischerwijs een van de eilanden in dat gebied zijn.
Aangezien er specifiek gezegd wordt dat Odysseus Oceanus overstak om de ingang van Hades te bereiken, betekent dit logischerwijs dat Oceanus wel een verwijzing moet zijn naar de watermassa direct grenzend aan Griekenland zelf. Dat wil zeggen dat hij gelijkgesteld kan worden met in elk geval het deel van de Middellandse Zee rondom Griekenland, zo niet meer.
Gescheiden van de rest van de zee
Tijdens de bespreking van Odysseus’ terugreis vanaf de rivier de Acheron vinden we de volgende onthullende beschrijving:
„Toen ons schip de stroom van de rivier Ocean verliet, bereikte het de golven van de wijdlopige zee en het eiland Aeaea“ [het eiland van Circe].
Dit lijkt een onderscheid te maken tussen Oceanus en de Middellandse Zee in het algemeen, hoewel de twee watermassa’s met elkaar verbonden waren. Het lijkt er dus op dat Oceanus werd verbeeld als de watermassa onmiddellijk naast Griekenland. Het was niet de Middellandse Zee in het algemeen. In feite lag de Middellandse Zee voorbij de rivier Oceanus.
Oceanus en Lefkada
Een andere aanwijzing voor de locatie van de rivier Oceanus komt van verderop in de Odyssee. In een passage over een reis naar het hiernamaals vinden we de volgende beschrijving:
„Zij gingen, voorbij de stromen van Oceanus, en de Rots van Lefkada.“
De Rots van Lefkada is natuurlijk de zuidelijkste punt van het eiland Lefkada, dat soms Kaap Lefkada wordt genoemd. Deze massive, witte landtong was in het oude Griekenland goed bekend.
Merk op dat de ‚stromen van Oceanus’ en de Rots van Lefkada direct met elkaar in verband worden gebracht. Dit suggereert dat zij zich dicht bij elkaar bevinden. Sterker nog, het suggereert dat de rivier Oceanus dichter bij Ithaca lag (waar deze reis begon) dan Lefkada. Toch ligt Lefkada pal naast Ithaca.
Hoe deze informatie past bij de werkelijkheid van Griekenland
Hoe past dit bij de werkelijkheid van de wereld zoals de Grieken die kenden? Welnu, merk op dat de regel uit de Odyssee over Odysseus’ terugreis vanaf het orakel van de doden verwijst naar de ‚stroom’ van Oceanus. Interessant is dat de oppervlaktestromingen van de Middellandse Zee direct langs de Griekse kust vrijwel helemaal rond Griekenland in één doorlopende richting stromen.
Met deze feiten in gedachten kan het goed zijn dat de rivier Oceanus oorspronkelijk de poëtische of mythologische uitdrukking was van de watermassa die, vrijwel als een grote rivier, in wezen helemaal rond Griekenland stroomde.
Als dit het geval is, zou Ithaca feitelijk in de rivier Oceanus hebben gelegen. Beschouw nu nogmaals de mythologische reis naar het hiernamaals van nabij het einde van de Odyssee. Vanuit het noorden van Ithaca zou een reis de zee in naar het westen inderdaad precies langs Kaap Lefkada voeren. Dit zou fraai verklaren waarom de reis naar het hiernamaals begint met een vermelding van de wateren van Oceanus, en dat de Rots van Lefkada daar onmiddellijk op volgt.
Bewijs van Hesiodus over de locatie van Oceanus
Hesiodus was een tijdgenoot van Homerus en schreef eveneens in de zevende eeuw v.Chr. Zijn opmerkingen over Oceanus zijn daarom ook uiterst waardevol. Hij geeft verschillende nuttige commentaren over Oceanus. Hij bracht deze in verband met verschillende groepen en locaties die elders in Griekse bronnen voorkomen, wat ons helpt om de locatie ervan te bepalen.
De Gorgonen
In de volgende passage verwijst Hesiodus naar Oceanus in verband met de Gorgonen:
„De Gorgonen die wonen voorbij de roemrijke Oceanus, in het grensland richting de Nacht, waar de helderstemmige Hesperiden zijn, Sthenno en Euryale, en Medusa die een treurig lot onderging: zij was sterfelijk, maar de twee anderen waren onsterfelijk en verouderden niet. Met haar lag de Donkerharige in een zachte weide te midden van lentebloemen. En toen Perseus haar hoofd afhakte, sprongen daar de grote Chrysaor en het paard Pegasus uit voort, die zo genoemd wordt omdat hij geboren werd nabij de bronnen van Oceanus.”
Volgens deze passage woonden de Gorgonen ‚voorbij’ Oceanus. Medusa was de beroemdste van deze Gorgonen. Waar Perseus haar doodde, wat ook de plaats was waar Pegasus geboren werd, was ‚nabij de bronnen van Oceanus’.
Waar de Gorgonen werkelijk woonden
Interessant is dat een andere tekst uit de zevende eeuw v.Chr., de Cypria, de Gorgonen op het eiland Sarpedon plaatst. Het blijkt dat ‚Sarpedon’ een plaatsnaam was die op verschillende locaties in Griekse bronnen werd toegepast, maar deze liggen allemaal consequent in het oostelijk deel van de Middellandse Zee, met name de oostelijke Egeïsche Zee, ruim binnen de ‚echte wereld’. Sarpedon als personage was een koninklijke broer van Minos, koning van Kreta, en Rhadamanthys, koning van bepaalde andere Egeïsche eilanden.
Een andere relatief vroege bron, de dichter Aeschylus, die schreef rond het begin van de vijfde eeuw v.Chr., plaatste de Gorgonen in Cisthene. Dit was een locatie in het noordwesten van Anatolië, dezelfde algemene locatie die door de verwijzing naar Sarpedon werd aangegeven.
Als de Gorgonen voorbij Oceanus woonden, maar zij werden geplaatst nabij de kust van de oostelijke Egeïsche Zee, dan zou dat betekenen dat Oceanus logischerwijs ergens tussen Griekenland en de oostkust van de Egeïsche Zee lag. Het kan absoluut niet het geval zijn dat Oceanus buiten de gehele wereld lag.
Dit is in overeenstemming met de interpretatie dat Oceanus verwijst naar de wateren direct rondom Griekenland zelf.
Heracles voorbij de rivier Oceanus
Hesiodus verwijst ook naar een van de wapenfeiten van Heracles die hem voorbij Oceanus plaatste. Hij verwijst naar het feit dat Heracles voorbij Oceanus was gegaan naar het land Erytheia, waar hij de herders daar had verslagen en de runderen had terug gedreven naar Tiryns. In de latere Griekse mythologie was dit een van de twaalf werken van Heracles. Deze runderen worden doorgaans het Vee van Geryon genoemd.
Iets dat vaak over het hoofd wordt gezien, is het feit zelf dat Hesiodus zegt dat Heracles ‚de breedvoorhoofdigde runderen dreef naar het heilige Tiryns’. Hoe zou Heracles een kudde runderen van Erytheia naar Tiryns, een stad in Griekenland, hebben kunnen drijven, tenzij Erytheia en Griekenland door land met elkaar verbonden waren?
Tegelijkertijd zegt Hesiodus echter wél dat Heracles ‚de stroom van Oceanus was overgestoken’ om Erytheia te bereiken. Logischerwijs moet Erytheia dan een locatie zijn geweest die het gemakkelijkst bereikbaar was door over de wateren van Oceanus te varen, maar die desondanks zo nodig over land vanuit Tiryns bereikbaar was. Dit wijst erop dat Erytheia nog steeds binnen de grenzen van de bekende Griekse wereld lag, ondanks het feit dat het ‚voorbij Oceanus’ was.
De locatie van Erytheia
De naam van dit eiland, Erytheia, is afgeleid van de naam van een van de Hesperiden, nimfen van de avond. Het was logischerwijs een plaats in het westen, in verband gebracht met de ondergaande zon. Latere Griekse schrijvers stelden het gelijk met een eiland vlak voor het Iberisch Schiereiland.
Zelfs als we deze latere interpretatie accepteren, vertelt dit ons iets zeer interessants. Ondanks het feit dat de mythologie Erytheia duidelijk voorbij Oceanus plaatste, waren de Grieken volkomen bereid om Erytheia gelijk te stellen met een plaats binnen de Middellandse Zee. Dit toont duidelijk aan dat zij Oceanus zich niet letterlijk de gehele wereld omsluitend voorstelden.
Bewijs uit de Odyssee
Interessant genoeg is er bewijs dat Erytheia oorspronkelijk veel dichter bij Griekenland werd geplaatst dan latere schrijvers aannamen. In de Odyssee zitten Odysseus en zijn mannen wekenlang vast op een eiland dat Thrinacia heet, tijdens hun terugreis naar Ithaca. Zij zijn bijna op hun bestemming, maar een zuidenwind verhindert hen om van Thrinacia verder te trekken. Dit wijst sterk in de richting dat dit eiland direct ten noorden van Ithaca lag.
Deze informatie suggereert dat het eiland Thrinacia gelijkgesteld kan worden met Meganisi, dat net ten noorden van Ithaca ligt. De naam ‚Thrinacia’ ondersteunt dit, aangezien deze ‚drietand’ betekent, en de vorm van Meganisi sterk lijkt op die van een drietand, met verschillende uitstekende landtongen die aan één uiteinde ontspruiten.
In de Odyssee was Thrinacia gewijd aan Helios; het was het eiland waar hij zijn runderen hield. Dit lijkt sterk op het concept van Erytheia, een locatie gewijd aan de nimf van de ondergaande zon, waar heilig vee werd gehouden.
Natuurlijk is Meganisi niet door land verbonden met Tiryns. Desondanks is er niets wat erop wijst dat Thrinacia en Erytheia precies dezelfde plaats zouden zijn geweest, hoewel zij waarschijnlijk nauw met elkaar verbonden waren. Betekenisvol is dat de zeer vroege Griekse schrijver Hecataeus van Milete Erytheia expliciet plaatste in de streek Ambracia en Amphilochia. Dit is de Griekse kuststrook direct naast Meganisi.
Een interpretatie die met dit vroege bewijs overeenkomt, is dat Heracles per zee van de Peloponnesos naar Ambracia in het noordwesten van Griekenland reisde, en daarmee ‚voorbij Oceanus’ ging. Hij dreef het vee vervolgens via de Landengte van Korinthe terug naar Tiryns op de Peloponnesos.
Opnieuw zien we dat het vroegste bewijs aangeeft dat Oceanus de term was voor het water direct rondom Griekenland.
Conclusie
Samenvattend kunnen we zien dat het vroegste bewijs het traditionele idee dat Oceanus een rivier was die letterlijk de gehele wereld omsloot niet ondersteunt. Homerus brengt hem in verband met het water vlak voor de rivier de Acheron in het noordoosten van Griekenland. Hij brengt hem ook in verband met Lefkada, in dezelfde algemene regio. Dit ondersteunt de conclusie dat volgens Homerus Oceanus het water was dat Griekenland onmiddellijk omgaf.
Wij hebben ook bewijs van Hesiodus gezien dat naar dezelfde conclusie wijst. Hij plaatst het land van de Gorgonen voorbij Oceanus, terwijl een andere bron uit de zevende eeuw v.Chr. de Gorgonen op Sarpedon plaatst, een locatie die consistent met de oostelijke Egeïsche Zee in verband wordt gebracht. Een bron van rond 500 v.Chr. ondersteunt dit door hen in verband te brengen met Cisthene in het noordwesten van Anatolië. Dit is in overeenstemming met het bewijs van Homerus over de locatie van Oceanus. De gelijkstelling van Oceanus met het water rondom Griekenland wordt ook ondersteund door Hesiodus’ verwijzing naar Heracles die voorbij Oceanus ging om het Vee van Geryon uit Erytheia te halen, dat het vroegste bewijs in het noordwesten van Griekenland plaatst.
Daarom lijkt het erop dat de ‚wereldomvattende rivier Oceanus’ oorspronkelijk slechts een poëtische beschrijving was voor het water rondom Griekenland. Het idee dat het een stromende rivier was, mogelijk voortgekomen uit het feit dat de oppervlaktestromingen van de Middellandse Zee helemaal rond de kust van Griekenland stromen.
Bronnen
Hard, Robin, The Routledge Handbook of Greek Mythology, 2004
Vermeule, Emily, Aspects of Death in Early Greek Art and Poetry, 2023
Braun, Thomas, Hecataeus’ Knowledge of the Western Mediterranean Thomas Braun, 2004
https://mythopedia.com/topics/oceanus
https://www.theoi.com/Kosmos/Okeanos.html
