Orfische Schepping

De Orfische Scheppingsmythe is een ander scenario van de oorsprong uit het Kosmisch Ei, maar zonder de Scheppingsgodin Eurynome (zie Eurynome en Ophion).

Achter de mythe schuilt de religie van verlossing voor de menselijke ziel. Deze religie was vernoemd naar de mythische zanger Orpheus, die naar verluidt de stichter zou zijn geweest van de Orfische Mysterieen.

---

In het begin was er Tijd, die de Grieken Chronus of Khronos (Χρόνος) noemden. Dit was een periode genaamd de Verouderingsloze Tijd, waarin niets bestond en niets oud werd; onbepaalde en (bijna) grenzeloze tijd, die sommige mensen Aeon zouden noemen. Tegelijk met Chronus bestond Adrasteia (Ἀδραστεια), of Ananke (Ἀνάγκη), wat “Noodzakelijkheid” betekent.

Chronus en Adrasteia combineerden om de oergeest en oermaterie te scheppen, die Aether (Αἰθήρ) en Chaos (Χάος) werden genoemd. (Hesiodus verwees naar Aether als de bovenste atmosfeer, waar de lucht schoon en zuiver was; hij verwees naar Aether als een mannelijk wezen, terwijl in de Orfische mythe Aether als een vrouwelijk wezen werd gezien. Chaos was een peilloos niets, een afgrond of de gapende kloof. Bij Hesiodus was Chaos een mannelijk oerwezen, terwijl in de Orfische mythe de rol was veranderd.) Een derde oerwezen kwam voort uit Tijd en Noodzakelijkheid, Erebus — “Duisternis”. Chronus combineerde vervolgens met Aether, of mogelijk met Chaos en Aether, en de oerwezens lieten nevels vormen en stollen tot een Kosmisch Ei.

De Orfische mythe was niet de enige die het Ei-motief gebruikte voor hun kosmogonie. Het Wereldei kan worden gevonden in vele verschillende scheppingsmythen zoals die uit Egypte, Perzie en India. Het ei was immers het symbool van nieuwe geboorte en nieuw leven: de god en de wereld werden geschapen uit het Kosmisch Ei. Het was zelfs geen origineel idee in de Griekse mythen. De Atheense komedieschrijver Aristophanes schreef in de Vogels dat Nyx (Νύξ, Nacht) het ei legde, waaruit Eros (Ἐρως, Liefde) werd geboren. In Apollonius’ epos, de Argonautica, was het Eurynome die het Ei schiep, waaruit de wereld zoals wij die kennen ontstond.

Het Kosmisch Ei was de eerste definieerbare materie die uit de oneindigheid was geschapen. Het Wereldei was reusachtig en zilverkleurig. Toen het grote, schitterende zilveren Ei uitkwam, sprong Protogonus (Πρωτογονυς) tevoorschijn, wat letterlijk Eerstgeborene betekent, de eerste god. Volgens een Neoplatonistisch schrijver spleet de eierschaal in tweeen en vormden de twee schalen hemel en aarde.

Protogonus stond bekend onder verschillende andere namen, zoals Phanes (Φανης), de god van het licht; Ericapaeus (Ἐρικαπαεος) wat “Kracht” betekent, en Metis (Μἣτις), wat “Intelligentie” betekent. Schrijvers noemden hem vaak Phanes. Als Phanes was hij de oerzonnegod met gouden vleugels. Hij had vier ogen waarmee hij in elke richting kon kijken. Er werd gezegd dat hij een aantal hoofden bezat in de vorm van diverse dieren. Hij had de stem van een stier en die van een leeuw. Hoewel hij onzichtbaar zou zijn, straalde hij zuiver licht uit.

Protogonus werd geidentificeerd met Eros (Liefde); Hesiodus’ Eros was eveneens een oudere god, geboren tegelijk met Gaea en Tartarus. Soms werd Phanes Dionysus (Διόνυσος) genoemd; als dit het geval was, dan was hij de eerste van drie incarnaties van Dionysus.

Hoewel men over hem spreekt als een god, was Protogonus/Phanes in feite een androgyn wezen. Zonder partner verwekte en baarde hij Nyx (Nacht). (Verschillende verslagen zeggen dat het Nyx was die het Kosmisch Ei legde, waardoor zij Protogonus’ moeder was, niet zijn dochter.)

Protogonus (Phanes) was de eerste opperheerser van de hemel. Ofwel Nyx heerste samen met Protogonus of op eigen kracht. Enige tijd later lag hij bij zijn eigen dochter, en vervolgens werd hij de vader van Aarde en Hemel die Gaea en Uranus werden genoemd. Het was dus Protogonus die aarde en hemel schiep. Het was ook Protogonus die het Gouden Tijdperk van de Mens had geschapen.

Nyx heerste na Protogonus, voordat zij afstand deed van de troon ten gunste van haar zoon Uranus, die Gaea tot zijn gemalin maakte.

Wat volgt is vergelijkbaar met Hesiodus’ Theogonie. Hemel en Aarde waren de ouders van de drie Honderdhandigen (Hecatoncheiren) en de drie Cyclopen. Zij waren ook de ouders van de Titanen; zij hadden zeven zonen en zeven dochters (zie de tabellen voor de lijst van de kinderen van Uranus en Gaea, op de pagina Titanen).

Onder de kinderen van Uranus was Cronus, de boosaardige Titaan die zijn vader onttroonde. In Hesiodus’ verslag was het Gaea die met haar zoon samenspande om van haar echtgenoot af te komen, maar in de Orfische mythe waren het zowel Nyx als Gaea die de val van Uranus bewerkstelligden met behulp van de Titanen. Cronus castreerde Uranus en wierp de geslachtsdelen van zijn vader in zee. Er vormde zich schuim in de zee, dat aandreef totdat het Cyprus bereikte en de liefdesgodin Aphrodite uit de zee verrees.

Rhea was Cronus’ gemalin, evenals zijn zuster. In de Orfische mythe werd zij ook verward met Demeter (Ceres), de graangodin. Misschien was Demeter een ander aspect van Rhea. Cronus en Rhea hadden zes kinderen waaronder Zeus. Net als in Hesiodus’ Theogonie slokte Cronus elk kind op dat Rhea hem baarde behalve zijn jongste kind, Zeus. Rhea verborg de zuigeling Zeus in een grot. Rhea wikkelde een steen in windeldoeken en gaf deze aan haar echtgenoot, die Cronus prompt opslokte in de veronderstelling dat hij zijn nieuwste baby had opgeslokt. Haar naam veranderde in Demeter nadat Rhea Zeus had gebaard.

De Kretenzische nimfen Adrasteia en Idaea voedden Zeus op en gaven hem de melk van de geit Amaltheia. De Cureten hielpen de nimfen ook.

Hoe Zeus de nieuwe opperheerser van het universum werd verschilde van Hesiodus’ verslag. Zeus gebruikte honing om Cronus dronken te maken, waardoor Zeus’ broers en zussen werden uitgebraakt, voordat Zeus zijn vader verminkte net zoals Cronus had gedaan met zijn eigen vader (Uranus).

Het was Nyx (Nacht) die Zeus adviseerde haar vader/gemalin Protogonus (Phanes) op te slokken, de eerste god en de oorspronkelijke Schepper. Zeus slokte Protogonus op en het gehele universum dat Protogonus had geschapen, inclusief de andere goden. Met Protogonus in zijn buik verkreeg Zeus nieuwe kracht en kennis die hij vervolgens gebruikte om een nieuw universum te scheppen. Een geheel nieuwe zon, planeten, sterren, bergen, land en zeeen werden geschapen. De andere goden werden ook herboren.

---

Zeus heerste oppermachtig, maar hij deelde de wereld met zijn broers: Poseidon ontving de zee en Hades kreeg het onderaardse domein van de doden, het dodenrijk (Onderwereld). Zeus heerste over de hemel, maar zij deelden allen de aarde.

Zeus trouwde vele malen. Hij had maar liefst zeven vrouwen, en drie van hen waren zijn eigen zusters: Hestia, Demeter (of Rhea) en Hera. (Welnu, soms werd Demeter, als Rhea, gezien als Zeus’ moeder.)

Zeus had vele kinderen bij diverse vrouwen en minnaressen. Sommige van deze kinderen werden belangrijke godheden; onder hen waren Athena, Hermes, Apollo en Artemis, Ares en Hephaestus. Zie de pagina Olympiers.

Van Demeter werd Zeus de vader van Persephone (Kore). Demeter en Persephone leefden in de Dictaeische grot op het eiland Kreta, waar zij door slangen werden bewaakt.

(Volgens andere schrijvers probeerde Rhea of Demeter, nadat Zeus zijn vader Cronus had omvergeworpen, aan het huwelijk met haar eigen zoon te ontsnappen door de gedaante van een slang aan te nemen. Zeus veranderde zichzelf ook in een slang en verkrachtte Rhea. Zo werd Rhea (Demeter) de moeder van Persephone.)

Zeus wilde een zoon die op een dag in zijn plaats zou heersen, en besloot dat zijn eigen dochter, Kore of Persephone, de moeder van die zoon zou zijn. Zeus veranderde zichzelf in het geheim in een slang en lag bij zijn dochter. Persephone werd zwanger en werd de moeder van Dionysus (Zagreus).

Eerdere Orfische schrijvers noemden hem Dionysus, maar de Neoplatonistische schrijvers noemden hem soms Zagreus. De Neoplatonisten geloofden ook dat Dionysus/Zagreus een reincarnatie was van Protogonus/Phanes, die Zeus eerder had opgeslokt. Omwille van het gemak zal ik Dionysus, zoon van Persephone, Zagreus noemen, zodat wij de ene Dionysus van de andere kunnen onderscheiden.

Terwijl Zagreus nog een zuigeling was, plaatste Zeus de scepter in de kleine hand van zijn zoon en kondigde voor alle goden aan dat Zagreus hun nieuwe heerser zou worden.

Zeus’ andere vrouw, Hera, was jaloers dat Zagreus de volgende heerser van de goden zou worden, dus hitste zij de Titanen op om de zuigeling Zagreus (Dionysus) te vermoorden. De Titanen, die waren onteigend, waren Zeus’ ergste vijanden geworden en stemden daarom gretig in.

De Titanen beschilderden hun gezichten wit, en zij lokten de zuigeling Zagreus uit de veiligheid van de grot met speelgoed, zoals een spiegel, een pop, bikkels en een tol genaamd brulstier. Zagreus verliet de grot voordat hij besefte dat hij in gevaar was. Zagreus probeerde te ontsnappen door zich in diverse gedaanten te veranderen. Toen de Titanen hem vingen, reten zij hem aan stukken voordat zij hem verslonden. Athena arriveerde op tijd om Zagreus’ hart te redden, dat zij naar haar vader bracht. Athena slaagde erin het hart levend en kloppend te houden door er leven in te blazen.

Woedend dat de Titanen zijn zoon hadden aangevallen, slingerde Zeus zijn machtige bliksemschichten en verbrandde de Titanen tot as. Uit de as van de Titanen verrees de mensheid.

(De dubbele natuur van het Orfische geloof komt voort uit het feit dat alle mensen twee verschillende naturen hebben: goed en kwaad, aards en geestelijk (onsterfelijk), Dionysisch en Titanisch. Aangezien de Titanen Dionysus hadden verslonden, kwam de boosaardige natuur van de Titanen, terwijl het goede van het Dionysische deel kwam. Om toegang te krijgen tot Elysium moest de ingewijde van de Orfische Mysterieen een goed, ascetisch leven leiden in drie afzonderlijke incarnaties. Zie Orfische Mysterieen.)

Het was nog steeds Zeus’ bedoeling het koningschap van het universum aan een van zijn zonen na te laten, en die zoon zou Zagreus/Dionysus zijn geweest. Zeus slokte Zagreus’ hart op en bezocht een sterfelijke vrouw genaamd Semele, dochter van Cadmus, koning van Thebe, die hij verleidde en zwanger maakte. (Volgens Hyginus maakte Zeus mede van Zagreus’ hart, die hij Semele te drinken gaf. Zo werd zij zwanger.)

De mythe van Semeles dood en de geboorte van Dionysus is dezelfde als de gebruikelijke mythe over Dionysus. De jaloerse Hera misleidde Semele zodat zij een fatale gunst aan Zeus vroeg, waardoor zij stierf, maar Zeus redde het ongeboren kind door de baby in zijn dij te naaien. Toen het tijd was, werd Dionysus opnieuw geboren uit de dij van Zeus. (Hyginus liet Dionysus’ geboorte uit Zeus’ dij achterwege.)

Dionysus was een reincarnatie van de god Zagreus, zoon van Persephone.

Er bestaat ook een Orfische versie van de ontvoering en verkrachting van Persephone (Kore) door Hades, en de mythe van Demeters omzwervingen. Verschillende aspecten van de mythe van Demeter en Persephone zijn ook veranderd.

Aangezien Dionysus’ leven in de Orfische mythe hetzelfde is als wat ik elders heb verteld, eindigt de Orfische Schepping hier. Maar er is geen twijfel dat wanneer de tijd daar was, Zeus van de troon zou afstappen. Dan zou Dionysus opstijgen en worden gekroond.

---

Volgens de Orfische mythen heersten zes heersers in de hemel: Protogonus/Phanes, Nyx, Uranus, Cronus, Zeus en Dionysus. Dionysus was de reincarnatie van Zagreus/Dionysus, evenals de reincarnatie van Protogonus.

Als u meer wilt leren over de Orfische Mysterieen, raad ik u aan naar de pagina Mysterieen te gaan.

In Hesiodus’ verslag over de schepping noemde hij alleen dat Cronus zijn kinderen opslokte: Hestia, Demeter, Hera, Poseidon en Hades, en later dat Zeus de zwangere Metis opslokte.

In de Orfische mythen is het kannibalisme van de goden nog evidenter. Cronus slokte zijn kinderen op; Zeus slokte Phanes/Protogonus en het gehele universum op; Zeus slokte Metis op; de Titanen verslonden Dionysus/Zagreus en Zeus slokte het hart van Dionysus/Zagreus op. Het leek erop dat geboorte werd gevolgd door dood, die op haar beurt weer werd gevolgd door wedergeboorte.